Uluslararası Adalet Divanı (UAD), 19 Kasım 2026’da açıkladığı kararla Myanmar devletini Arakanlı Müslümanlara (Rohingya) yönelik soykırımdan sorumlu buldu. Hollanda’nın Lahey kentinde görülen davada 15 UAD yargıcından dokuzu, Myanmar güvenlik güçlerinin ülkenin kuzeyindeki Arakan eyaletinde (Rakhine) gerçekleştirdiği saldırıların 1948 tarihli Soykırım Sözleşmesi’ni ihlal ettiği sonucuna vardı.
Reuters‘ın haberine göre, karar UAD’nin yaklaşık 80 yıllık tarihinde bir devleti doğrudan soykırım işlemekten sorumlu bulduğu ilk hüküm oldu. Daha önce uluslararası mahkemeler Ruanda, Bosna-Hersek ve Kamboçya’daki katliamları soykırım olarak tanımlamıştı. Ama UAD, devlet sorumluluğunu ele aldığı önceki davalarda bu yönde bir sonuca ulaşmamıştı.
Mahkeme: “Yaklaşık 10 Bin Arakanlı Müslüman Öldürüldü”
Mahkemenin değerlendirdiği olayların merkezinde, Myanmar ordusunun 2016’da başlattığı ve Ağustos 2017’de genişlettiği askerî operasyonlar bulunuyor. Myanmar yönetiminin “temizlik operasyonları” olarak adlandırdığı saldırılarda köyler ateşe verildi, siviller öldürüldü ve yüz binlerce kişi Bangladeş’e kaçmak zorunda kaldı.
Mahkeme saldırılarda yaklaşık 10 bin Arakanlı Müslümanın öldürüldüğünü tespit etti. UAD Başkanı Yūji Iwasawa, kararın açıklanması sırasında Myanmar güvenlik güçlerinin binlerce sivili öldürdüğünü, kadınlara yönelik yaygın cinsel şiddet uyguladığını, çocuklara ağır şiddet uyguladığını ve ülkeden kaçmaya çalışan sivillere saldırdığını belirtti.
Saldırılar sonucunda 730 binden fazla Arakanlı Müslüman Bangladeş’e sığındı. Ama topluluğun karşı karşıya kaldığı ayrımcılık 2017’de başlamamıştı. Myanmar’da 1982 tarihli vatandaşlık düzenlemesiyle büyük ölçüde vatandaşlık haklarından mahrum bırakılan Arakanlı Müslümanlar, uzun yıllardır hareket özgürlüğü, eğitim ve sağlık hizmetlerine erişim konusunda ağır kısıtlamalarla karşı karşıya.
Myanmar yönetimi ise operasyonların Arakan Rohingya Kurtuluş Ordusu’nun (ARSA) güvenlik noktalarına düzenlediği saldırılara karşı gerçekleştirildiğini savunuyordu. Mahkeme, askerî operasyonların meşru bir güvenlik müdahalesi olduğu yönündeki bu savunmayı kabul etmedi.
Gambiya’nın Açtığı Dava Yedi Yıl Sonra Sonuçlandı
Davanın başlangıcı Kasım 2019’a uzanıyor. Batı Afrika ülkesi Gambiya, İslam İşbirliği Teşkilatının (İİT) desteğiyle Myanmar’ın Soykırım Sözleşmesi kapsamındaki yükümlülüklerini ihlal ettiği gerekçesiyle UAD’ye başvurdu.
Gambiya’nın olaylardan doğrudan etkilenmemiş bir ülke olması, davanın uluslararası hukuk bakımından önemli yönlerinden biriydi. Soykırım Sözleşmesi’ne taraf devletlerin, sözleşmeden doğan ortak yükümlülüklerin ihlal edildiğini ileri sürerek başka bir devlete karşı dava açabilmesi bu süreçte yeniden gündeme geldi.
Birleşmiş Milletlerin dava kayıtlarına göre, UAD Ocak 2020’de Myanmar’a soykırım niteliğindeki eylemleri önleme ve delilleri koruma yükümlülüğü getiren geçici tedbirler kararlaştırdı. Myanmar’ın davaya yönelik yetki itirazları 2022’de reddedildi. Ocak 2026’daki duruşmaların ardından mahkeme, 19 Kasım’da esas hakkındaki nihai kararını açıkladı.
Myanmar Ordusunun Soykırım Niyetiyle Hareket Ettiği Nasıl Kanıtlandı?
Kararın uluslararası hukuk açısından en dikkat çekici yönlerinden biri, soykırım kastının nasıl değerlendirildiği oldu. Çünkü 1948 Soykırım Sözleşmesi’ne göre sivillerin kitlesel biçimde öldürülmesi tek başına soykırım suçunun oluşması için yeterli değil. Eylemlerin, ulusal, etnik, ırksal veya dinî bir grubu tamamen ya da kısmen yok etme özel kastıyla gerçekleştirilmiş olması gerekiyor.
UAD, Myanmar ordusunun eylemlerinin bütün olarak değerlendirildiğinde Arakanlı Müslüman nüfusun önemli bir bölümünü yok etme niyetinden başka makul bir açıklaması bulunmadığı sonucuna ulaştı. Mahkeme, cinsel şiddetin de soykırım değerlendirmesinde taşıdığı öneme dikkat çekti. Guardian gazetesinin aktardığı karar ayrıntılarına göre, kadınlara yönelik cinsel şiddet, topluluğun çocuk sahibi olma kapasitesini ve isteğini zedeleyen uygulamalarla birlikte ele alındı. Arakanlı Müslüman ailelerin çocuk sayısına yönelik kısıtlamalar da mahkemenin değerlendirdiği unsurlar arasındaydı.
Rutgers Üniversitesi Hukuk Fakültesinden Prof. Adil Ahmad Haque, karar öncesinde Just Security için kaleme aldığı analizde, soykırım kastının başka askerî veya siyasi hedeflerle aynı anda var olabileceğine dikkat çekmişti. Haque’ye göre bir devletin silahlı bir örgütü yenmeyi amaçlaması, aynı operasyonlar sırasında belirli bir topluluğu tamamen veya kısmen yok etme kastıyla hareket etmediği anlamına gelmiyor. Hatta aynı eylem, hem askerî bir hedefe ulaşmayı hem de belirli bir topluluğu yok etmeyi amaçlayabilir.
Haque, Myanmar’ın terörle mücadele savunmasını bu çerçevede değerlendiriyor. Güvenlik güçlerinin silahlı militanlarla mücadele etmek amacıyla belirli bölgelere konuşlandırılması askerî gerekçelerle açıklanabilir. Ancak aynı gerekçe, sivillerin sistematik biçimde öldürülmesini veya bütün bir topluluğun yaşam koşullarının ortadan kaldırılmasını tek başına açıklamıyor. Haque, bu noktada 1995 Srebrenitsa Soykırımı’na atıfta bulunuyor. Bosnalı Sırp güçlerinin yaklaşık 8 bin Boşnak erkek ve erkek çocuğunu öldürmesi, yalnızca düşman savaşçıları etkisiz hâle getirme amacıyla açıklanamazdı. Çünkü öldürülenlerin büyük çoğunluğu sivildi.
Analizde öne çıkan bir diğer nokta ise soykırımın daha geniş bir siyasi veya askerî hedefe ulaşmak için araç olarak kullanılabilmesi. Haque’ye göre bir devlet, bir topluluğun önemli bir bölümünü yok etmeyi, geri kalan nüfusu bölgeden kaçmaya zorlamak veya silahlı bir örgütün toplumsal desteğini kırmak için benimseyebilir. Bu durumda soykırım, nihai amaç değil, başka bir hedefe ulaşmanın yöntemi olsa bile hukuki niteliğini kaybetmiyor.
Haque ayrıca gıda ve insani yardımın engellenmesi gibi uygulamalarda, devletin elde etmeyi umduğu askerî avantaj ile sivillere verdiği zarar arasındaki ilişkiye bakılması gerektiğini vurguluyor. Bir devletin sınırlı askerî fayda karşılığında ağır insani sonuçları ve uluslararası hukuki riskleri göze alması, soykırım kastının değerlendirilmesinde önemli bir gösterge olabilir. Bu hukuki tartışmalar, UAD önündeki diğer soykırım davaları bakımından da önem taşıyor. Güney Afrika’nın İsrail’e karşı Gazze’deki saldırılar nedeniyle açtığı dava da bunlar arasında.
Myanmar’a Tazminat ve Güvenli Geri Dönüş Yükümlülüğü
Mahkeme, Myanmar’ın soykırımdan kaynaklanan zararları gidermesi gerektiğine hükmetti. AFP‘nin haberine göre, karar yerinden edilen Arakanlı Müslümanların evlerine güvenli, gönüllü ve onurlu biçimde dönmelerinin sağlanmasını, sorumluların soruşturulmasını ve cezalandırılmasını da kapsıyor. Mağdurlara ödenecek tazminatın miktarı ise daha sonraki yargılama aşamalarında belirlenecek.
Bununla birlikte kararın uygulanması ciddi engellerle karşı karşıya. Reuters‘ın aktardığı BM verilerine göre, yaklaşık 1,2 milyon Arakanlı Müslüman hâlen Bangladeş’in Cox’s Bazar bölgesindeki mülteci kamplarında yaşıyor. Myanmar’da 2021 darbesinin ardından başlayan iç savaş sürerken Arakan eyaletinde ordu ile Arakan Ordusu arasındaki çatışmalar da devam ediyor.
Davanın sonuçlarını değerlendiren uzmanlar, hukuki karar ile sahadaki koşullar arasındaki mesafeye dikkat çekiyor. Daha önce UAD’de görev yapan Trinity College Dublin’den uluslararası hukuk profesörü Michael Becker, Al Jazeera‘ya yaptığı değerlendirmede, kapsamlı bir karar çıksa bile Myanmar’daki siyasi koşulların kısa vadede uygulanmasını mümkün kılmayabileceğini belirtmişti. Becker’e göre kararın etkili olabilmesi için Myanmar üzerinde diplomatik baskı oluşturulması gerekiyor.
Almanya’nın davaya müdahil olduğunu hatırlatan İslam Toplumu Millî Görüş (IGMG) Genel Başkanı Murat İleri, kararın ardından yaptığı açıklamada federal hükûmeti Myanmar’a yönelik uluslararası yaptırımların tutarlı biçimde uygulanması için çalışmaya çağırdı. İleri ayrıca Arakanlı Müslümanların vatandaşlık haklarının iade edilmesini ve mültecilerin evlerine gönüllü, güvenli ve onurlu biçimde dönebilmelerini istedi.
İnsan Hakları Örgütlerinden Kararın Uygulanması İçin Çağrı
İnsan Hakları İzleme Örgütünün (HRW) uluslararası adalet uzmanı Maria Elena Vignoli, örgütün açıklamasında, hükmün Arakanlı Müslümanların yaşadığı acıların uzun zamandır beklenen hukuki kabulü olduğunu belirtti. Vignoli, diğer devletlere Myanmar’ın karara uyması ve mültecilerin güvenli dönüşü için baskı yapma çağrısında bulundu.
Uluslararası Af Örgütü Genel Sekreteri (Amnesty International) Agnès Callamard ise hükmü, hayatta kalanlar ve mağdur yakınları için nadir bir adalet kazanımı olarak nitelendirdi. Callamard, uluslararası toplumun kararı görmezden gelmemesi gerektiğini vurguladı.
UAD’nin kararı hukuken bağlayıcı ve temyize kapalı. Ancak Divanın hükmü doğrudan uygulatacak bir yaptırım mekanizması bulunmuyor. Karar, Myanmar devletinin soykırımdan sorumluluğunu tespit ediyor. Saldırılarda rol alan askerî komutanların ve siyasi liderlerin bireysel cezai sorumluluğu ise ayrı yargılamaların konusu. Saldırıların sorumlularının bireysel olarak yargılanıp yargılanmayacağı soruları henüz kesinleşmiş bulmuş değil. (P)









