Almanya’da 2013 yılında yürürlüğe giren yasal düzenlemeyle birlikte bir yaşını dolduran her çocuğa kreş yeri hakkı tanındı. Ancak kağıt üzerindeki bu evrensel hak, uygulamada tüm kesimler için eşit işlemiyor. Federal İstatistik Dairesi (Destatis) verilerine göre 2023 yılında göçmen kökenli olmayan üç yaş altı çocukların yüzde 45’i bir kreşe devam ederken, göçmen kökenli çocuklarda bu oran yüzde 22 ile yarının da altında kaldı. Üstelik araştırmalar, ebeveynlerin kreş talebi açısından iki grup arasında kayda değer bir fark bulunmadığını ortaya koyuyor.
Peki talep benzerken bu derin uçurum neden oluşuyor? Münih Ekonomik Araştırmalar Enstitüsü (ifo), Münih Teknik Üniversitesi (TUM), Halle Leibniz Ekonomik Araştırmalar Enstitüsü (IWH) ve Alman Yükseköğretim ve Bilim Araştırmaları Merkezi (DZHW) bünyesindeki araştırmacılar bu sorunun yanıtını bulmak için kapsamlı bir saha deneyine imza attı.
Ifo Eğitim Ekonomisi Merkezi Başkan Yardımcısı Prof. Dr. Henning Hermes, TUM’da iktisatçı Prof. Philipp Lergetporer, iktisatçı Dr. Fabian Mierisch, DZHW eğitim ve istihdam araştırmacısı Dr. Frauke Peter ile IWH iş gücü ekonomisi uzmanı Prof. Dr. Simon Wiederhold tarafından yürütülen ve sonuçları ifo Schnelldienst dergisinin Kasım 2026 sayısında yayımlanan çalışma, ayrımcılığın henüz resmi kayıt bile yapılmadan, gayriresmî ilk temas aşamasında devreye girdiğini belgeledi.
18 Bin 663 Kreşe Gönderilen İkiz Başvurular
Araştırma ekibi, Almanya genelinde üç yaş altı çocuklara hizmet veren tüm kreşlerin yaklaşık yüzde 60’ına karşılık gelen 22 bin 458 kuruma, üç gün içerisinde kurgusal ebeveynler adına bilgi ve yer talebi içeren e-postalar gönderdi. Geçersiz adresler elendikten sonra başarıyla teslim edilen 18 bin 663 e-posta, analizin temelini oluşturdu.
Her kuruma yalnızca bir mesajın ulaştırıldığı deneyde metinlerin içeriği, talebin niteliği ve kusursuz Almanca dil bilgisi tamamen sabit tutuldu. E-postalarda bir ebeveyn, 1 yaş 5 aylık çocuğu için yaklaşık dokuz ay sonrası adına boş kontenjan olup olmadığını ve başvuru prosedürünü soruyordu. Tek değişken ise rastgele atanan gönderici profiliydi: Başvuruların bir kısmında “Andreas Schmidt” gibi Alman adları, diğer kısmında ise “Fatma Öztürk” gibi Türk isimleri kullanıldı. Araştırmacılar ayrıca e-posta imzalarına yükseköğrenim derecesi (üniversite mezunu) bilgisini rastgele ekleyip çıkararak, eğitim seviyesinin kurumların yaklaşımını değiştirip değiştirmediğini de ölçtü.
Sadece Yanıt Oranı Değil, İçerik ve Tavır da Değişiyor
Kurumlardan gelen toplam 12 bin 547 yanıt, çalışmanın amacını ve gönderici isimlerini bilmeyen beş eğitimli araştırma görevlisi tarafından tek tek incelendi. Karşılaştırmalı veriler, yalnızca soyadının değişmesinin bile kreşlerin tutumunda ciddi bir fark yarattığını ortaya koydu: Alman çağrışımlı isimlerle gönderilen e-postaların yüzde 70,7’sine yanıt verilirken, aynı içeriğe sahip Türk soyadlı başvurularda bu oran 4,4 puan düşüşle yüzde 66,3’te kaldı. Asıl çarpıcı fark ise somut boş yer tekliflerinde görüldü. Alman isimli başvuruların yüzde 4,9’una açık kontenjan teklif edilirken, Türk isimli başvurularda bu oran yüzde 3,8’e geriledi; yani Türk soyadlı aileler yüzde 23 oranında daha az yer teklifi aldı. Yanıt veren kreşler kendi içinde değerlendirildiğinde dahi Türk isimli ebeveynlere yüzde 20 daha nadir yer teklif edildiği saptandı.
Ayrımcılık yalnızca teklif sayılarıyla sınırlı kalmayıp kurumların iletişim diline de yansıdı. Türk soyadlı ebeveynlere gönderilen yanıtların ortalama 43 karakter (yaklaşık bir tam cümle) daha kısa olduğu, telefon numarası veya yönlendirme bağlantısı gibi pratik bilgilerden daha yoksun bırakıldığı ve yüzde 16 oranında daha mesafeli, az teşvik edici bir dille yazıldığı tespit edildi. Araştırmacıların hesaplamasına göre, en az bir kreşten somut yer teklifi alma ihtimalini yüzde 50 seviyesine çıkarabilmek için Türk soyadlı bir ailenin, Alman soyadlı bir aileye kıyasla ortalama dört kuruma daha fazla başvuru yapması gerekiyor. Ayrıca yanıtları kör değerlendirme yöntemiyle inceleyen uzmanlar, Türk isimli ailelere yaklaşımı nedeniyle bu kurumları kendi yakınlarına tavsiye etme oranlarının yüzde 14 daha düşük kaldığını kaydetti.
Üniversite Mezunu” İmzası Önyargıyı Kırmaya Yetmedi
Çalışmanın en dikkat çekici bulgularından biri, sosyoekonomik statü göstergelerinin ayrımcılığı engelleyememesi oldu. E-posta imzasında üniversite mezunu olduğunu belirten Türk soyadlı ebeveynlerin de benzer oranda geri çevrildiği veya yanıtsız bırakıldığı görüldü.
Münih Teknik Üniversitesi’nden eş yazar Prof. Philipp Lergetporer, bu bulgunun sorunun kökenine dair önemli bir ipucu verdiğini belirterek, “Ebeveynler yükseköğrenim derecelerini açıkça belirttiklerinde dahi bu dezavantajın sürmesi dikkat çekicidir. Bu durum, yaşanan eşitsizliğin yalnızca ailelerin eğitim düzeyine ilişkin varsayımlardan kaynaklanmadığına işaret etmektedir.” değerlendirmesinde bulundu.
Personel Baskısı ve Denetimsiz Kabul Süreçleri
Araştırmacılar, deney öncesinde 447 kreş müdürüyle yaptıkları anketle kurumlardaki yapısal tabloyu da ortaya çıkardı. Ankete göre kreş müdürlerinin yüzde 86’sı çocukların kabulüne tek başına karar veriyor; belediyelerden veya bağlı olunan üst kurumlardan bağlayıcı kabul kriterleri geldiğini belirtenlerin oranı ise yüzde 10’un altında kalıyor. Kurumların yüzde 79’unda ise haftada ortalama 14 ebeveyn başvurusunu yanıtlamak dahil tüm idari iletişim, pedagojik sorumlulukların yanı sıra tek bir yöneticinin omuzlarına yüklenmiş durumda.
ifo Eğitim Ekonomisi Merkezi Başkan Yardımcısı Prof. Dr. Henning Hermes, bu yoğun iş yükünün karar alma mekanizmalarını nasıl şekillendirdiğini şu sözlerle açıkladı:
“Birçok kreş yöneticisi, ciddi personel ve zaman baskısı altında sınırlı sayıdaki kontenjanı dağıtmak zorunda kalıyor. Zamanı kısıtlı olan yöneticiler, muhtemelen daha az bürokratik veya iletişimsel çaba gerektireceğini düşündükleri ailelere öncelik veriyor.”
Eşitsizlik Okul Öncesinden Üniversiteye Uzanan Bir Zincir Kuruyor
Araştırma verileri ilçe bazında karşılaştırıldığında, deneyde isim ayrımcılığının yüksek çıktığı bölgelerde kreşlere devam eden göçmen kökenli çocuk oranının fiilen daha düşük olduğu ve bu çocukların erken çocukluk eğitimine daha geç yaşta başlayabildiği tespit edildi.
Özellikle dezavantajlı ailelerden gelen çocukların erken yaşta kreşe gitmesinin dil gelişimi ve okul başarısı üzerinde belirleyici bir rol oynadığına dikkat çeken uzmanlar, acil yapısal reform çağrısında bulunuyor. IWH araştırmacısı Prof. Dr. Simon Wiederhold, yasal hakkın tek başına fırsat eşitliği getirmediğini vurgulayarak daha fazla kreş personeli istihdam edilmesi ve keyfî elemelerin önüne geçecek merkezi, şeffaf kayıt sistemlerinin kurulması gerektiğini ifade etti.
DZHW’den Dr. Frauke Peter ise meselenin uzun vadeli toplumsal maliyetine işaret ederek şu uyarıyı yaptı: “Kreş, eğitim yolculuğunun ilk yapı taşıdır. Daha kreşe erişim aşamasında yaşanan fırsat eşitsizlikleri, etkisini yükseköğrenime kadar sürdürebilir.” (P)










