İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog, pazar günü yaptığı açıklamada, Başbakan Benjamin Netanyahu’nun en güçlü rakibi Gadi Eisenkot’u yeni hükûmeti kurmakla görevlendireceğini duyurdu. Karar, “İsrail tarihinin en önemli seçimi” olarak nitelendirilen seçimlerin kesin bir galip ortaya çıkaramaması ve yaklaşık iki hafta süren siyasi çıkmazın ardından geldi.

Eisenkot’un istikrarlı bir koalisyon hükûmeti kurmak için önünde 28 gün var. Gerekirse bu süre 14 gün daha uzatılabilecek. Ama bunun için kendi içinde derin görüş ayrılıkları yaşayan muhalefeti bir araya getirmesi gerekiyor. Bunu başarsa bile Eisenkot’u zorlu bir dönem bekliyor. Kuracağı hükûmet, koalisyon ortaklarını bir arada tutmaktan ABD ile değişen ilişkilere ve Batı Şeria’da giderek tırmanan şiddete kadar pek çok ciddi sorunla yüzleşmek zorunda kalacak.

İsrail’de Seçimler Neden Siyasi Çıkmazla Sonuçlandı?

İsrail’de seçimlerin ardından cumhurbaşkanının bir siyasi lideri hükûmeti kurmakla görevlendirmesi olağan bir uygulama. Üstelik bu görevin mutlaka seçimlerden en fazla oyla çıkan partinin liderine, yani bu seçimlerde Netanyahu’ya verilmesi gerekmiyor.

İsrail’in seçim sistemi, partileri koalisyon kurmaya yönlendiren bir yapıya sahip. Nitekim ülke tarihinde bugüne kadar hiçbir parti tek başına iktidara gelemedi. Netanyahu’nun liderliğindeki Likud Partisi, 27 Ekim’de düzenlenen seçimlerde en fazla sandalyeyi kazandı. Ama Netanyahu’nun öncülük ettiği ittifak, 120 sandalyeli İsrail parlamentosunda çoğunluk için gereken 61 sandalyeye ulaşamadı.

Eisenkot’un öncülüğündeki Netanyahu karşıtı partiler de hükûmet kurabilecek çoğunluğu sağlayamadı. Buna karşılık İsrail’in yaklaşık iki milyon Arap vatandaşının çıkarlarını temsil eden iki parti, Ortak Liste ve Ra’am, toplam 19 sandalye kazandı. Arap partileri böylece parlamentoda bugüne kadarki en yüksek temsil düzeyine ulaştı.

Eisenkot’a başbakanlık yolunu açan görevlendirme İsrail siyasetinde alışılmış bir uygulama olsa da bu seçimlerin gerçekleştiği koşullar tarihsel açıdan son derece hassas. İsrailliler, Hamas’ın 7 Ekim 2023’te düzenlediği saldırının ve ardından Gazze’de yaşanan yıkıcı savaşın üzerinden geçen üç yılı aşkın sürenin ardından ilk kez sandık başına gitti. Yahudi ulus devletinin tarihinde böylesine kritik bir dönemde yapılan seçimlerin siyasi belirsizliği giderememesi, ülkenin geleceğine ilişkin yanıtlanması güç pek çok soruyu da beraberinde getiriyor.

Eisenkot’un Hükûmet Kurmak İçin Arap Partilerine İhtiyacı Var

Seçim sonuçlarını karmaşık hâle getiren asıl mesele, parlamentodaki sandalye dağılımıyla partilerin siyasi tutumları arasındaki uyumsuzluk. Eisenkot’un Yaşar Partisi, Naftali Bennett’in B’Yachad Partisi, Yair Golan’ın Demokratlar Partisi ve Avigdor Liberman’ın Yisrael Beytenu Partisi bir araya gelerek bir koalisyon oluşturabilir. Ama parlamentoda çoğunluğu sağlayabilmeleri için iki Arap partisinden en az birinin de bu geniş koalisyona katılması gerekiyor. Bu ise İsrail siyasetinde benzeri görülmemiş ölçüde geniş bir birlik hükûmetinin kurulması anlamına gelecek.

Ne var ki böyle bir adım, Eisenkot’un yanı sıra Bennett ve Liberman’ın da seçim kampanyası boyunca verdikleri sözlerden geri dönmesini gerektiriyor. Üç lider de Arap partileriyle koalisyon kurmayacaklarını açıklamıştı. Dolayısıyla Eisenkot oldukça zor bir tercihle karşı karşıya. Arap partilerinin desteği, ülkedeki siyasi çıkmazın aşılmasını sağlayabilir. Fakat aynı destek, zaten bir araya gelmesi pek de kolay görünmeyen partilerden oluşan koalisyonun daha hükûmet etmeye başlamadan dağılmasına yol açabilir.

Bugün İsrail’de siyasi iş birliğine ve uzlaşmaya duyulan ihtiyaç belki de hiç olmadığı kadar büyük. Eisenkot da “Hepimizin taviz vermesi gerekecek.” diyerek bunun altını çiziyor. Ancak uzlaşmanın gerekli olduğunu kabul etmek başka, bunu hayata geçirebilmek başka. İki farklı Arap partisinin doğrudan ya da dolaylı desteğine dayanan çok partili bir hükûmet, İsrail siyasetinde yeni bir başlangıç yapmak için sağlam bir zemin sunmayabilir. Muhalefetin içine düştüğü bu açmazı gören Netanyahu’nun Likud Partisinden isimler ise rakiplerini “felaket bloku” olarak adlandırmaya başladı.

Arap Partileriyle Koalisyon Neden Bu Kadar Zor?

İki Arap partisinin parlamentodaki temsil gücünü artırması kuşkusuz önemli bir gelişme. Ancak bu durum, İsrail demokrasisinin niteliğine ilişkin temel soruları da yeniden gündeme getiriyor. İsrail’de 2018 yılında kabul edilen Ulus Devlet Yasası, “İsrail Devleti’nde ulusal kendi kaderini tayin hakkının yalnızca Yahudi halkına ait olduğunu” hükme bağlıyor. Bu düzenleme, Arap partilerinin bir yandan Filistinlilerin kendi kaderini tayin hakkını savunurken diğer yandan bir İsrail hükûmetini desteklemesini güçleştiriyor.

Geçmişte benzer bir iş birliği denendi ancak başarılı olamadı. Ra’am Partisi, 2021 yılında Naftali Bennett liderliğindeki koalisyona katılarak İsrail siyasetinde bir ilke imza atmış ve Bennett’in parlamentoda kıl payı çoğunluk sağlamasına yardımcı olmuştu. Ama bu deneyim yalnızca 12 ay sürdü. Birbirine pek de benzemeyen partilerden oluşan koalisyon dağıldı ve hükûmet çöktü.

Ra’am şimdi de Eisenkot’un kuracağı koalisyonu destekleyeceğini açıkladı. Fakat bu, yeni bir koalisyon denemesinin öncekinden daha uzun ömürlü olacağı anlamına gelmiyor. Üstelik Eisenkot, Arap partilerinin yarattığı tartışmalar bir yana, diğer koalisyon ortaklarını bir arada tutmakta da zorlanabilir.

İsrail ordusunun eski Genelkurmay Başkanı Eisenkot, gösterişten uzak ve gerçekçi kişiliğiyle Netanyahu’nun tam karşıtı olarak görülüyor. Ama siyasetteki deneyimi oldukça sınırlı. Siyasete 2022 yılında adım attı ve liderliğini yaptığı Yaşar Partisi de daha geçen yıl kuruldu. Dahası, henüz altı ay bile geçmeden önce muhalefet partilerinin güçlerini birleştirmesi fikrine karşı çıkmış, özellikle muhalefet lideri Yair Lapid’i sert biçimde eleştirmişti.

Ancak koalisyon görüşmelerindeki belki de en büyük belirsizlik, başta Şas ve Birleşik Tevrat Yahudiliği olmak üzere ultra-Ortodoks Yahudi partilerinin nasıl bir tutum alacağı. Bu partiler, ultra-Ortodoks Yahudilerin zorunlu askerlik hizmetine tabi tutulmasına şiddetle karşı çıkıyor. İsrail toplumunda derin ayrışmalara yol açan bu mesele, söz konusu partilerin Netanyahu’nun mevcut koalisyonunda önemli bir siyasi ağırlık kazanmasını da sağladı. Şimdi bu partilerin hangi tarafı destekleyeceği ve destek karşılığında neler talep edeceği, Eisenkot’un hükûmet kurma şansını büyük ölçüde belirleyecek.

Yeni Hükûmeti İçeride ve Dışarıda Büyük Sorunlar Bekliyor

İsrail’de kurulacak yeni hükûmetin önünde son derece ağır sorunlar var. Gazze’deki kriz hâlâ çözüme kavuşmuş değil, Hamas silahlarını bırakmadı ve savaş Körfez’den Suudi Arabistan’a kadar yayıldı. İsrail’in hemen yanı başındaki Batı Şeria’da ise İsrailli yerleşimcilerin Filistinlilere yönelik saldırıları sürüyor. Giderek artan bu şiddet, kim tarafından kurulursa kurulsun yeni hükûmetin karşılaşacağı en ciddi sorunlardan biri olacak.

Öte yandan ABD’deki ara seçimlerin ardından Demokratların Kongrenin her iki kanadında da çoğunluğu kazanması, Washington ile ilişkileri daha da karmaşık hâle getirebilir. Demokratların Başkan Donald Trump’ın görev süresinin geri kalanında Kongreyi kontrol edecek olması, ABD dış politikasındaki belirsizliği artırabilir.

Dolayısıyla İsrail’de nasıl bir hükûmet kurulursa kurulsun, Washington’dan Batı Şeria’ya uzanan bu belirsizlik döneminde koalisyonun kendi içindeki uyumu koruması gerekecek. Eisenkot, son günlerde kendisine verilen bu liderlik fırsatına “layık olmak” için elinden geleni yapacağını vurguluyor. Ancak iktidarda kalabilmek ve “felaket bloku” olarak anılan bir ittifakın liderine dönüşmekten kaçınmak istiyorsa yalnızca bu göreve layık olduğunu göstermesi yetmeyecek. Aynı zamanda ülkeyi yönetebildiğini de kanıtlaması gerekecek.

NOT: Bu yazının İngilizce aslı, 9 Kasım’da The Conversation tarafından yayımlanmıştır. Orijinal içerik Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) lisansı altında tercüme edilmiştir.