Akdeniz’i tekneyle geçtikten sonra İtalya’dan sınır dışı edilen Tunuslu genç Chadi ile tanıştığımda, bir sonraki Avrupa’ya ulaşma girişimini çoktan planlamaya başlamıştı. Bana, “Beni buraya getirdiler ama burada kalmaya niyetim yok.” demişti. Danimarka, Almanya, Avusturya, Yunanistan ve Hollanda hükûmetlerinin, Avrupa’nın ilk kendi sınırları dışındaki geri gönderme merkezine (ing. return hub) Ruanda devletinin ev sahipliği yapacağını açıklaması karşısında Chadi’nin hikâyesini hatırlamakta fayda var.
Bu merkez, iltica başvuruları reddedilmiş ancak henüz kendi ülkelerine geri gönderilemeyen kişilerin tutulacağı veya yeniden yerleştirileceği bir göçmen sınır dışı merkezi olacak. İlk transferlerin 2027’de başlaması ve yaklaşık 100 kişiyi kapsayan bir pilot uygulamayla hayata geçirilmesi planlanıyor.
Geri Dönme Merkezleri Kara Deliklere Dönüşebilir”
İnsan hakları örgütleri Ruanda’da bu tür merkezler kurulmasına karşı uyarılarda bulunuyor. Uluslararası Af Örgütü (Amnesty International), söz konusu merkezlerin insan hakları açısından “kara deliklere” dönüşebileceğini belirtiyor. Özellikle Ruanda’nın tercih edilmesi ciddi soru işaretleri doğuruyor.
Ülkenin devlet başkanı Paul Kagame, 2024 yılında oyların yüzde 99’unu alarak yeniden seçildi. Birleşmiş Milletler uzmanlarına göre Ruanda, komşusu Demokratik Kongo Cumhuriyeti’ndeki M23 isyancı grubu üzerinde önemli ölçüde kontrol sahibi. M23, ülkede devam eden şiddetli çatışmalarda cinsel şiddetin başlıca faillerinden biri olarak gösteriliyor.
Öte yandan Birleşik Krallık Yüksek Mahkemesi, 2023 yılında Ruanda’nın sığınmacılar açısından güvenli bir ülke olmadığına hükmetmişti. Öyleyse Avrupa, bu ülkeye gönderdiği insanların haklarını nasıl güvence altına alacak?
Üstelik Ruanda’nın bu alandaki deneyimi yeni değil. İsrail, 2013 yılından itibaren gizli anlaşmalar kapsamında Eritreli ve Sudanlı sığınmacıları Ruanda’ya gönderdi. Bu kişilerin birçoğunun belgelerine el konuldu ve insan kaçakçıları aracılığıyla başka ülkelere götürüldüler.
Merkezlerin İnsan Kaçakçılığını Ortadan Kaldıracağını Sanmak, Hatalı Bir Yaklaşım
Avrupa hükûmetleri, geri gönderme merkezlerinin insan kaçakçılarının iş modelini ortadan kaldıracağını savunuyor. Ancak araştırmalar bunun tersine işaret ediyor. 80 binden fazla göçmen ve 450 insan kaçakçısıyla yapılan görüşmelere dayanan kapsamlı bir araştırma, yasal göç yolları sunulmadan sınır kontrollerinin sıkılaştırılmasının insan kaçakçılarına yönelik talebi artırdığını ortaya koydu. Benim kendi araştırmalarım da insan kaçakçılarının, Avrupa’nın göçü durdurmaları için finansman sağladığı yetkililerle sıklıkla iş birliği içinde çalıştığını gösteriyor.
[Önceki hükûmet döneminde benzer bir anlaşma yapmayı deneyen] Birleşik Krallık hükûmeti ise Ruanda girişimini “ilgiyle” takip edeceğini açıkladı ve projeye katılma ihtimalini dışlamadı.
Fransa’nın neden beş ülke arasında yer almadığı sorulduğunda Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron “Üçüncü bir ülkede faaliyet gösterebilen bir geri gönderme merkezi hiç görmedim.” diyerek bu yöntemin verimsizliğini vurguladı. Macron haklı. Geri gönderme merkezleri yenilikçi bir uygulama olarak sunuluyor. Ancak bu merkezlerin dayandığı mantık, yani göç kontrolünün Avrupa dışındaki ülkelere devredilmesi, yeni değil.
Dışsallaştırma (ing. externalisation) olarak adlandırılan bu yaklaşım, otuz yıldır Avrupa’nın göç politikasının bir parçası. Bu süre boyunca etkisiz, pahalı ve uluslararası hukuku aşındıran bir yöntem olduğu görüldü.
Avrupa’nın önde gelen hükûmetler arası insan hakları kuruluşu olan Avrupa Konseyinin de dikkat çektiği üzere, bu yaklaşım aynı zamanda sınır kontrolünün, ciddi insan hakları ihlalleri geçmişi belgelenmiş ülkelere devredilmesi anlamına geliyor.
Sahada Yaşanan İnsan Hakları İhlalleri
On yılı aşkın bir süredir Kuzey ve Batı Afrika’nın çeşitli ülkelerinde, özellikle Tunus, Libya ve Moritanya’da saha araştırmaları yürütüyorum. Yüzlerce göçmenle görüştüm ve bu anlaşmaları ve bunların sahadaki sonuçlarını takip ettim.
AB, 2023 yılında Tunus’la Team Europe olarak adlandırılan 1 milyar avroluk (860 milyon sterlin) bir anlaşma imzaladı. Finansmanın büyük bölümü, ekonomik sıkıntılar yaşayan Tunus’a sağlanan kredilerden ve bütçe desteklerinden oluşuyordu. Ancak anlaşmanın temelinde sınır kontrolü bulunuyordu.
O tarihten bu yana, zaten otoriter ve baskıcı bir yönetime sahip olan ülkede şiddet olayları ve keyfî alıkoymalar arttı. Tunus’ta siyah ve belgesiz bir göçmen olmak, başlı başına bir risk hâline geldi. Aynı model, 2024 yılında Moritanya ve Mısır’da da uygulamaya konuldu. Bu yılın başlarında Moritanya‘da bulunduğum sırada aynı örüntünün tekrarlandığını gördüm.
İltica işlemlerinin ülke dışına taşınması daha önce de denendi. Danimarka, ilk kez 2021 yılında Ruanda benzeri bir sistem önerdi. Birleşik Krallık ise daha ileri giderek Ruanda ile anlaşma imzaladı. Ancak mahkemeler planın önünü kesti ve Keir Starmer 2024 yılında uygulamaya son verdi. Birleşik Krallık, bu süreçte yaklaşık 700 milyon sterlin harcamasına rağmen Ruanda’ya yalnızca dört kişiyi gönderebildi. Bu kişilerin tamamı gönüllü olarak gitmişti.
Bugün gündemde olan geri gönderme merkezleri, önceki uygulamalardan bir açıdan ayrılıyor: Bu merkezler, iltica başvurularının Avrupa dışında değerlendirilmesi için değil, başvuruları Avrupa’da zaten reddedilmiş kişilere yönelik olarak tasarlanıyor. Ancak kaygılar aynı kalıyor.
Pahalı ve Kırılgan Bir Sistem
Hâlihazırda geri gönderme merkezine ev sahipliği yapan bir ülke bulunuyor: Arnavutluk. Arnavutluk, İtalya ile 2025 yılında yaptığı düzenlemeyle Gjadër‘deki merkezini tam da bu amaçla kullanılacak bir geri gönderme merkezine dönüştürmeyi kabul etti. Ancak söz konusu merkezler, İtalyan mahkemelerinin ve insan hakları örgütlerinin yoğun eleştirilerine hedef oldu. Üstelik Arnavutluk, AB’ye katılmayı beklediği 2030 yılından sonra bu düzenlemenin devam etmeyeceğinin sinyalini verdi.
Sorunun özü de burada yatıyor: Bu tür anlaşmalar, uzun vadeli bir politika için istikrarlı bir temel oluşturmuyor. Ortak ülkedeki siyasi koşullar değiştiğinde anlaşmalar her an geçerliliğini yitirebiliyor. AB ise bu deneyimleri bir uyarı olarak değerlendirmek yerine aynı yaklaşımı daha da ileri taşıyor.
Ruanda’da kurulması planlanan yeni merkezle ilgili temel sorular hâlâ yanıtsız. Orada bir kişinin hakları ihlal edilirse sorumluluk kime ait olacak? Kişiyi gönderen AB ülkesine mi, yoksa ev sahibi ülkeye mi? Dahası, bir kişi Ruanda’ya ulaştıktan sonra oradan ayrılmasını nasıl engelleyeceksiniz?
Yıllar boyunca karşılaştığım, göç yollarındaki çok sayıda insanın geri gönderilmekten, sınır dışı edilmekten, sınırda geri itilmekten veya durdurulmaktan kolay kolay vazgeçmediğini gördüm. Bu uygulamalar yalnızca yolculuklarını daha uzun, daha pahalı ve daha tehlikeli hâle getiriyor.
Chadi’nin bana söylediği gibi: “Beni istedikleri kadar geri gönderebilirler ama ben denemeye devam edeceğim.”
NOT: Bu yazının İngilizce aslı, 17 Kasım’da The Conversation tarafından yayımlanmıştır. Orijinal içerik Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) lisansı altında tercüme edilmiştir.










