Uluslararası Adalet Divanının (UAD) 19 Kasım 2026’da Myanmar’ın soykırım işlediğine hükmettiği tarihî karar, davanın tarafları açısından önemli sonuçlar doğuracak. Bu sonuçlar davaya taraf olmayan bazı ülkeleri de etkileyebilir.

Lahey’deki Divanın Gambiya’nın Myanmar’a karşı açtığı davada merakla beklenen hükmü, 2019’da Myanmar’ı Divana şikâyet eden küçük Batı Afrika ülkesi Gambiya için büyük bir zafer. Karar, Myanmar’ın askerî yönetiminin yaptıklarının hesabını vermesi bakımından da önemli bir dönüm noktası.

Soykırım ve kitlesel vahşet suçlarının önlenmesi üzerine çalışan bir uzman olarak, bu kararın etkisinin iki ülkenin çok ötesine uzandığı kanısındayım. Karar, uluslararası adalet açısından da bir dönüm noktası. Başta Güney Afrika’nın İsrail’e karşı açtığı dava olmak üzere, Divanda görülmekte olan diğer soykırım davaları üzerinde önemli etkileri olacak.

Myanmar’ı Suçlu Bulan Uluslararası Adalet Divanı Hükmünde Neler Var?

Gambiya’nın açtığı dava, Myanmar’daki askerî yönetimin ülkenin Müslüman Rohingya azınlığına onlarca yıldır uyguladığı baskı ve şiddetin bir parçası olan ve yönetimin “temizlik operasyonları” diye adlandırdığı harekâtlara odaklanıyordu.

Tatmadaw adıyla bilinen Myanmar ordusu, bu harekâtları silahlı bir isyanı bastırmak için düzenlediğini savundu. Oysa saldırılar sırasında askerlerin yüzlerce Rohingya köyünü yıktığı, yaygın biçimde tecavüz, işkence ve yargısız infazlara başvurduğu tespit edildi.

2017’deki saldırılarda kaç kişinin öldüğü belki de hiçbir zaman kesin olarak bilinemeyecek. En az 10 bin Rohingya sivilin hayatını kaybettiği tahmin ediliyor. Yaklaşık 750 bin Rohingya ise komşu Bangladeş’e kaçtı. Burada, Myanmar hükûmetinin yıllardır süren baskı ve saldırılarından kaçarak daha önce ülkeye sığınmış olan diğer Rohingyalara katıldılar. Bugün 1,2 milyonu aşkın kişinin yaşadığı bu kamp, dünyanın en büyük mülteci kampı.

Divan, Tatmadaw’ın saldırılarının soykırım teşkil ettiği yönündeki hükmünü, 1948 tarihli Birleşmiş Milletler Soykırım Sözleşmesi’nde yer alan suç tanımına dayandırdı. Sözleşme, BM Genel Kurulunun kabul ettiği ilk büyük uluslararası antlaşmaydı.

Bir saldırının soykırım sayılabilmesi için etnik, dinî, ırksal veya ulusal bir grubu hedef alması ve Sözleşme’nin yasakladığı beş fiilden en az birini içermesi gerekir. Bunlar, grup üyelerini öldürmek, grup üyelerine bedensel veya zihinsel açıdan ağır zarar vermek, grubu fiziksel varlığını ortadan kaldıracağı hesaplanan yaşam koşullarına kasten maruz bırakmak, grup içinde doğumları önlemeye yönelik tedbirler almak ve gruba mensup çocukları zorla başka bir gruba nakletmektir.

Soykırım suçunun oluşması için bu maddi unsurların yanında failin söz konusu fiilleri grubu tamamen veya kısmen yok etme kastıyla işlemiş olması gerekir. Divan, Myanmar ordusunun saldırılarına ilişkin bulguların soykırımın hukuki tanımını karşıladığına hükmetti. Burada ispatı özellikle güç olan unsur, bir grubu yok etmeye yönelik “özel kastın” varlığıdır. Divan, Rohingya köylerine yönelik saldırıların izlediği örüntüyü, hedeflerin seçiliş biçimini ve saldırıların öldürücülüğünü birlikte değerlendirdi. Bütün bunları isyan bastırma amacıyla açıklamayı inandırıcı bulmadı. Divana göre, ordunun eylemlerinden çıkarılabilecek tek makul sonuç, Rohingya etnik azınlığını yok etme kastıyla hareket ettiğiydi.

UAD’nin Bir Kararında Birden Fazla Tarihî İlk

Uluslararası Adalet Divanı tarafından alınan karar birçok bakımdan emsalsiz. UAD, Soykırım Sözleşmesi’nin ihlaline ilişkin emsal niteliğindeki bir önceki kararını 2007’de Bosna-Hersek’in Sırbistan-Karadağ’a karşı açtığı davada vermişti. O davada Divan, Sırbistan’ın sorumluluğunu soykırımı önleme yükümlülüğünü yerine getirmemesiyle sınırlı tutmuştu. Sırbistan, 1995’teki Srebrenitsa katliamı sırasında Bosnalı Sırpların ordusu üzerindeki nüfuzunu kullanarak katliamı engellemeye çalışmamıştı. Myanmar kararında ise Divan, ilk kez bir devleti bizzat soykırım işlemekten hukuken sorumlu tuttu.

Divan ayrıca ilk kez, soykırım işleyen bir devletin mağdur gruba karşı bir dizi yükümlülüğü bulunduğuna hükmetti. Myanmar’ın mağdurların uğradığı zararların giderilmesi ve kendilerine tazminat ödenmesi için kapsamlı bir program hazırlayıp uygulaması, Rohingyaların evlerine gönüllü olarak, güven içinde ve onurlu koşullarda dönebilmelerini sağlaması ve 1982’de çıkarılan yasayla vatansız bırakılan Rohingyalara vatandaşlıklarını iade etmesi gerekiyor.

Son olarak Divan, Myanmar’dan soykırıma karışan herkesin bireysel cezai sorumluluğunun belirlenmesi için soruşturma yönünde adım atmasını da istedi. Uluslararası Adalet Divanı yalnızca devletler arasındaki davalara bakan bir yargı organı. Bireyleri ceza yargılamasına tabi tutma yetkisi bulunmuyor. Dolayısıyla bu talimat, Divanın hükmü ile faillerin bireysel olarak hesap verebileceği diğer mahkemeler arasında açık bir bağ kuruyor.

Bunların başında, savcılığının Tatmadaw lideri Min Aung Hlaing hakkında daha önce tutuklama emri çıkarılmasını talep ettiği Uluslararası Ceza Mahkemesi geliyor. Evrensel yargı yetkisi ilkesi uyarınca failleri yargılayabilecek ulusal mahkemeler de bunlar arasında.

Myanmar Soykırım Yaptı” Kararı Diğer Ülkeler İçin Ne Anlama Geliyor?

Divanın Gambiya ile Myanmar arasındaki davada verdiği kararın, davanın kendi sınırlarını çok aşan sonuçlar doğurması muhtemel.

Gambiya, Divana başvururken bu davayı açma yetkisine sahip olduğunu göstermek için hukukta yeni sayılabilecek bir gerekçeye dayandı. Başvurusunu, kabaca “bir antlaşmanın bütün taraflarına karşı” anlamına gelen “erga omnes partes” kavramı üzerine kurdu. Bu görüşe göre Soykırım Sözleşmesi’nin taraf devletlere soykırımı önleme ve cezalandırma konusunda yüklediği sorumluluk öylesine güçlü ki bir taraf devlet, kendisi doğrudan hiçbir zarar görmemiş olsa bile ihlalin giderilmesi için yargıya başvurma yetkisine, hatta yükümlülüğüne sahip.

Divan, Gambiya’nın erga omnes partes ilkesine dayanan gerekçesini kabul ederek Soykırım Sözleşmesi’nin ihlalini konu alan başka davaların da önünü açtı. Bunların arasında açık ara en önemlisi, Güney Afrika’nın İsrail’e karşı açtığı ve hâlen görülmekte olan dava. Güney Afrika, İsrail hükûmetini ve ordusunu Gazze Şeridi’ndeki Filistinli sivillere karşı soykırım işlemekle suçluyor. Artık başka ülkelerin de elinde, uluslararası hukuktaki en ağır suçları işleyen devletlerden hesap sormak için başvurabilecekleri hukuki bir araç var.

Uluslararası Adalet Divanının kararlarını zorla uygulatacak bir organı yok. Dolayısıyla Divan, Myanmar hükûmetini Rohingyalara yönelik yeni saldırı ve baskılara son vermeye, ülkelerine geri dönebilmeleri için çaba göstermeye ya da kapsamlı bir giderim ve tazminat planı hazırlamaya zorlayamıyor.

Myanmar, UAD’nin kendisinden talep ettiği somut adımları göz ardı etmeyi seçse bile bu karar ülke için ağır bir yenilgi. Devlet eliyle yürütülen bir soykırımdan sorumlu tutulan ilk ülke olmanın Myanmar’ın itibarına ciddi zarar vermesi muhtemel. Karar ayrıca, diğer devletlerin Myanmar’a Rohingyalara yönelik yeni saldırıları destekleyebilecek veya bu saldırılara imkân sağlayabilecek herhangi bir yardımda bulunmamakla yükümlü olduğu yönündeki görüşü güçlendirecek.

Davanın Sonucu, Yıllardır Zulüm Gören Rohignyaların Zaferi”

Karar tek başına diğer ülkelerin uluslararası hukuktan doğan yükümlülüklerini yerine getirmesini güvence altına almıyor. Yine de pek çok ülkenin, Tatmadaw’a siyasi, ekonomik ve toplumsal bir bedel ödetmeye yönelik ortak girişimleri güçlendirmek için bu karara dayanması muhtemel. Belirli kişi veya kuruluşları hedef alan ekonomik yaptırımlar, mali kısıtlamalar, Myanmar’a silah satışının ve hükûmetle başka alanlarda iş birliğinin yasaklanması bu adımlar arasında yer alabilir. Dolayısıyla kararın askerî cuntaya maliyeti hayli ağır olabilir.

Son 20 yılda uluslararası hukuk kurumlarının genel olarak zayıfladığı, BM Güvenlik Konseyinin işlevini yerine getiremediği ve Uluslararası Ceza Mahkemesinin Trump yönetiminin kuşatması altında olduğu düşünüldüğünde, Divanın kararı uluslararası adalet adına ender kazanılan zaferlerden biri. Aynı zamanda soykırımı önlemek ve sorumlulardan hesap sormak için uluslararası alanda yürütülen çabalara yeni yollar açıyor.

Rohingya mülteciler, 19 Kasım 2026’da Bangladeş’in Cox’s Bazar bölgesindeki bir kampta Uluslararası Adalet Divanındaki duruşmayı izliyor. Salahuddin Ahmed/AFP, Getty Images aracılığıyla

Her şeyden önce bu, onlarca yıldır zulüm gören bir halkın, Rohingyaların zaferi. Divan Başkanı Yargıç Iwasawa Yuji hükmü okurken Bangladeş’teki mülteci kamplarında binlerce Rohingya toplanmış, kararı izliyordu. Hükmü sevinçle karşılayan kalabalık, pankartlarını havaya kaldırıp hep bir ağızdan seslendi: “Teşekkürler Gambiya.”

NOT: Bu yazının İngilizce aslı, 19 Kasım’da The Conversation tarafından yayımlanmıştır. Orijinal içerik Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) lisansı altında tercüme edilmiştir.