Geleneksel finans kurumları, toplumun bütün kesimlerinin finansman ihtiyaçlarını karşılamakta yeterli değil. Özellikle faiz hassasiyeti taşıyan bireyler ile düşük ve orta gelir grupları, konut ve taşıt gibi temel ihtiyaçlarını karşılayacak finansmana erişimde çeşitli güçlüklerle karşı karşıya. Bu durum, farklı finansman modellerine yönelik arayışları artırıyor. Kitle fonlaması, tasarruf bankacılığı ve kooperatif modelleri bu arayışların örnekleri arasında. Bunların yanında, özellikle konut ve taşıt edinimini kolaylaştırmak amacıyla geliştirilen tasarruf finansman sistemi de geleneksel finans kurumlarına alternatif oluşturan önemli modellerden biri olarak öne çıkıyor.

Tasarruf Finansman Sisteminin Kısa Tarihi

Tasarruf finansman sisteminin tarihsel kökenlerine bakıldığında, Avrupa, Afrika ve Asya’nın çeşitli bölgelerinde benzer dayanışma ve finansman modellerinin uzun yıllardır uygulandığı görülür. Bu modellerin en bilinen örneklerinden biri Dönüşümlü Tasarruf ve Kredi Birlikleri (Rotating Savings and Credit Associations – ROSCAs) olarak adlandırılan yapılardır. Bu sistemde bireyler, belirli aralıklarla ortak bir havuza tasarruflarını aktarır ve biriken fonlar, önceden belirlenen bir sıra veya üzerinde uzlaşılan başka bir yöntemle üyelerin kullanımına sunulur. Bu yönüyle ROSCA uygulamaları, günümüzdeki tasarruf finansman sistemlerinin tarihsel öncülleri arasında değerlendirilebilir.

Yapı tasarruf sisteminin tarihsel kökenleri aynı zamanda İngiltere’de ortaya çıkan yapı tasarruf birliklerine (Building Societies) dayanır. Avrupa’da gelişen bu sistemin zamanla iki temel modeli öne çıkmıştır. Bunlardan ilki kapalı sistem olarak bilinen Alman yapı tasarruf modeli (Bausparkassen), diğeri ise açık sistem olarak adlandırılan Fransız yapı tasarruf modelidir. İlk örnekleri 1885 yılına uzanan Alman modelinde finansman kaynakları esas olarak sisteme katılan tasarruf sahiplerinin birikimlerinden oluşur. Bu nedenle katılımcıların finansmana erişimi, ortak havuzda biriken kaynakların yeterliliğine bağlıdır. Dolayısıyla finansman tahsisi için belirli bir süre beklemek gerekebilir.

Fransız modelinde ise katılımcıların tasarrufları yanında bankaların diğer kaynaklarından ve sermaye piyasalarından da yararlanılabilmektedir. Böylece finansman sağlanması yalnızca katılımcıların birikimlerine bağlı kalmamakta, finansmana erişim zamanı daha öngörülebilir hâle gelmektedir. Türkiye’de uygulanan tasarruf finansman sistemi, kaynakların katılımcıların tasarruflarından oluşması ve finansman tahsisinin ortak havuzdaki birikimlerle ilişkilendirilmesi bakımından kapalı Alman yapı tasarruf modeline benzer. Bununla birlikte Türkiye’deki sistem, faizsiz finansman esasına dayanması ve kendine özgü işleyişi bakımından geleneksel Avrupa modellerinden ayrılır.

Yapı tasarruf sandığı modeli, Türkiye’de ilk kez 1951 yılında Emlak Bankası tarafından uygulanmıştır. Bu sistemde konut edinmek isteyenlerin en az üç yıl tasarruf yaparak konut bedelinin en az yüzde 25’ini biriktirmeleri öngörülmüştür. Ancak yüksek enflasyon ve ekonomik istikrarsızlık nedeniyle sistem beklenen gelişmeyi gösterememiş ve yaygınlaşamamıştır.

Faizsiz tasarruf finansman sistemi Türkiye’de 1991 yılında uygulanmaya başlamıştır. 2016 yılına kadar iki şirketin faaliyet gösterdiği sektörde, bu tarihten itibaren çok sayıda yeni şirket kurulmuştur. Ancak 2021 yılında gerçekleştirilen yasal düzenlemelerle sektör denetim altına alınmış, şirketlerin faaliyetleri belirli şartlara bağlanarak daha sıkı bir düzenleme ve gözetim sürecine girilmiştir.

Sistemin Avantaj ve Dezavantajları

Tasarruf finansman sisteminin avantaj ve dezavantajlarının objektif biçimde değerlendirilmesi şart. Sonuçta bu sistem bir finansal aracılık hizmeti ve diğer finansman modelleri gibi çeşitli fırsatlar ve riskler taşıyor. Özellikle konut finansmanında konut fiyatlarının ve enflasyonun artması, finansman tahsisi için bekleme süresi, bu süreçte ödenen kiralar ve tasarrufların alternatif yatırım getirilerinden mahrum kalması gibi unsurlar, katılımcılar açısından farklı sonuçlar doğurabiliyor. Sistemin en önemli risklerinden biri, yüksek enflasyon karşısında birikimlerin satın alma gücünün azalması. Bir diğer dezavantaj ise Türkiye’de katılımcıların tasarruflarının banka mevduatlarında olduğu gibi bir kamu güvencesi kapsamında bulunmaması. Bununla birlikte 2021 yılında yapılan yasal düzenlemeler ve çıkarılan yönetmelikle sistemin denetimi ve katılımcıların haklarının korunması yönünde önemli adımlar atıldı.

Tasarruf finansman sistemi, katılımcılar tarafından biriktirilen tasarrufların belirli şartlar çerçevesinde yine aynı katılımcıların finansman ihtiyaçlarını karşılamak üzere faizsiz olarak kullandırılmasını esas alan alternatif bir finansman modeli. Burada sistemin faizsizlik ilkesine dayanan ve kapalı bir yapıda işleyen biçimi kastediliyor. Bu modelin temel özelliği, tasarruf sağlayanlar ile finansmandan yararlananların aynı katılımcı havuzunda yer alması ve finansman sürecinin bu havuzda biriken kaynaklar üzerinden yürütülmesi. Katılımcılar ile imzalanan sözleşmelerde müşteri bazlı ve çekilişli olmak üzere iki ayrı tasarruf finansman modeli uygulanabiliyor.

Sistemin en önemli olumlu özelliği, faizsiz finansman imkânı sunması. Ancak bir finansman yönteminin faiz içermemesi, tek başına İslam hukukuna uygun olduğu anlamına gelmez. Bunun için sistemin dayandığı sözleşmenin hukuki niteliğinin, taraflarının, konusunun ve karşılıklı hak ve yükümlülüklerinin de incelenmesi gerekir. Ayrıca toplanan tasarrufların hukuki durumu, katılımcıların şirketle ve ortak tasarruf havuzuyla ilişkileri, organizasyon ücretinin niteliği ve finansman tahsisinin hangi esaslara göre yapıldığı gibi konuların da fıkhî açıdan açıklığa kavuşturulması önemlidir.

Tasarruf Finansman Sistemine Dair Fıkhi Tartışmalar

Tasarruf finansman sisteminin İslam hukuku açısından niteliği, fıkıh araştırmacıları arasında tartışılan önemli konulardan biri. Bu çerçevede sistemin bilinen sözleşme türlerinden birine mi dayandığı, yoksa kendine özgü yeni bir sözleşme mi olduğu üzerinde durulmuştur. Bazı araştırmacılar sistemi karz (ödünç), usulsüz vedîa (saklama ödüncü), vekâlet veya icâre sözleşmeleriyle açıklarken bazıları da birden fazla sözleşmeyi bir araya getiren karma bir yapı olarak değerlendirmiştir.

Türkiye’de 2021 yılında yapılan yasal düzenlemeler sözleşmenin hukuki çerçevesini büyük ölçüde netleştirmiş olsa da fıkhî niteliğine ilişkin tartışmalar devam etmektedir. Buradaki temel mesele, katılımcının doğrudan şirketle mi yoksa tasarruf fonuyla mı sözleşme yaptığı, fonun ayrı bir tüzel kişiliğinin bulunup bulunmadığı ve tarafların hak ve yükümlülüklerinin nasıl belirleneceğidir. Din İşleri Yüksek Kurulunun 2013 yılındaki değerlendirmesinde ve 2015 yılında Konya’da düzenlenen Uluslararası İslam Ticaret Hukuku Kongresi’nde, şirket ile tasarruf fonunun birbirinden ayrılması, katılımcıların birikimlerinin ayrı bir fonda tutulması ve şirketin esas olarak organizasyon hizmeti karşılığında ücret alması gerektiği yönünde görüşler ileri sürülmüştür. Ancak bu önerilerin bir kısmı, mevcut hukuki yapı ve uygulamalar nedeniyle hayata geçememiştir.

Elbirliği sistemi adı verilen ve dayanışma ve yardımlaşma esasına dayanan tasarruf finansman sisteminin uygulanmasında çeşitli sorunlarla karşılaşılmıştır. Katılımcılar arasında adalet ve hakkaniyetin sağlanması amacıyla 2021 öncesi uygulamalarda kira yardımı, enflasyon farkının ödemelere yansıtılması ve fon gelirlerinden katılımcılara pay verilmesi gibi çözümler önerilmiştir. Ayrıca organizasyon ücretinin hangi hizmetin karşılığı olduğu ve vekâlet ücreti veya hizmet bedeli olarak fıkhî meşruiyeti tartışılmıştır.

Sistemin önemli sorunlarından biri de ayrılma ve iade süreçlerinde katılımcıların maddi kayıplara uğrayabilmesidir. Benzer şekilde ödeme güçlüğü yaşayan müşterilere uygulanan taksit dondurma, erteleme ve gecikme cezalarının da İslam hukuku açısından değerlendirilmesi gerekmektedir. Ayrıca komisyon ücretinin ölçüsü, fon gelirlerinin kime ait olduğu ve nasıl dağıtıldığı gibi hususlar da tartışmalı konulardır. Bu uygulamaların makul, ölçülü ve hakkaniyete uygun biçimde yürütülmesi büyük önem taşımaktadır.

Tasarruf finansman sistemi, özünde İslami sigortacılık (özellikle tekâfül modeli) sisteminde olduğu gibi yardımlaşma ve dayanışma anlayışına dayanmaktadır. Katılımcılar, konut ve taşıt gibi ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla tasarruflarını ortak bir havuzda biriktirmekte ve birbirlerinin finansman ihtiyaçlarına katkıda bulunmaktadır. Bu faaliyetlerin bir şirket tarafından organize edilmesi ise doğal bir ihtiyaçtır. Ancak şirketin katılımcılarla ve tasarruf fonuyla ilişkisinin İslam hukuku açısından hangi sözleşme türüne dayandığı tartışmalara yol açmıştır.

Türkiye’de 2021 yılında 6361 sayılı Kanun’a eklenen hükümler, tasarruf finansman sisteminin hukuki yapısını önemli ölçüde değiştirmiştir. Bu düzenlemeyle finansman faaliyetleri konut, çatılı iş yeri ve taşıt edinimiyle sınırlandırılmış; şirketlerin faaliyetleri, gelirleri ve fon yönetimi belirli kurallara bağlanmıştır. Ayrıca sistemin BDDK denetimine alınması ve tasarruf fon havuzunun şirketin diğer hesaplarından ayrılması, katılımcıların haklarının korunması bakımından önemli bir gelişme olmuştur.

Yeni düzenlemeler, sistemin İslam hukuku açısından yeniden değerlendirilmesini de gerekli kılmıştır. Bu konuda ileri sürülen görüşlerden birincisine göre tasarruf finansman sistemi, esas olarak borç ilişkisine dayanan bir finansal aracılık faaliyetidir. Bu yaklaşımda şirket finansman sağlayan taraf olarak görülmekte ve sözleşme karz (ödünç) akdi çerçevesinde değerlendirilmektedir. Ancak bu durumda şirketin aldığı organizasyon ücretinin gerçek bir hizmet bedeli mi, yoksa borç verme karşılığında sağlanan bir menfaat mi olduğu sorunu ortaya çıkmaktadır. Çünkü İslam hukukunda borç verenin borç karşılığında şart koştuğu menfaat, faiz yasağı bakımından sorunlu kabul edilmektedir. Bu görüş kapsamında fon katılımcıları arasındaki ilişki, karşılıklı borç verme anlamına gelen tekāruz kavramıyla da açıklanmaya çalışılmıştır.

İkinci yaklaşıma göre tasarruf finansman sözleşmesi, ücretli vekâlet veya icâre (hizmet) sözleşmesi temelinde açıklanmaktadır. İslami sigortacılıktaki (özellikle tekafül modelindeki) şirket-fon ayrımına benzeyen bu görüşte, şirket finansman sağlayan değil, organizasyon hizmetini yürüten ve bunun karşılığında ücret alan bir aracı olarak kabul edilmektedir. Tasarruf fon havuzu ise şirketin mülkiyetinde olmayan, katılımcılara ait ortak bir kaynak olarak değerlendirilmekte ve şirketin bu fonu vekâlet yoluyla yönettiği savunulmaktadır. Buna göre borç ilişkisi şirketle müşteri arasında değil, fon havuzuyla müşteri arasında kurulmaktadır.

Üçüncü yaklaşıma göre tasarruf finansman sözleşmesi, kendine özgü (sui generis) ve birden fazla akdi bir araya getiren karma bir sözleşmedir. Bu görüşte sözleşmenin icâre (hizmet), vekâlet, vedîa (emanet) ve karz (ödünç) unsurlarını içerdiği kabul edilmektedir. Şirket, organizasyon hizmetini sunan, katılımcıları temsil eden ve birikimleri faizsiz araçlarla değerlendiren bir kurum olarak görülmektedir. Fon havuzu ise şirketin yönetimindeki ortak bir kaynak olarak değerlendirilmekte, katılımcılarla fon arasında karz ilişkisi bulunduğu savunulmaktadır.

Bütün bu görüşler fıkhî ilkelerle uyum, mevzuatla ve uygulamalarla örtüşme gibi bazı açılardan karşılıklı eleştirilere uğramıştır. Din İşleri Yüksek Kurulunun 2025 yılında yaptığı değerlendirmede ise sistemin İslam hukukuna uygunluğu için şirketin organizasyon ücreti dışında katılımcılardan ilave ücret almaması ve geciken ödemelerde yalnızca belirli şartlarla enflasyon farkının talep edilebilmesi gibi esaslar öne çıkarılmıştır. Bununla birlikte mevcut mevzuat ve uygulamaların bu şartları ne ölçüde karşıladığı ayrıca değerlendirilmesi gereken bir konudur.

Bu tartışmalar çerçevesinde bazı araştırmacılar, tasarruf finansman sisteminin fıkhî açıdan daha sağlam bir yapıya kavuşturulması için yukarıdaki görüşlerden hareketle çeşitli önerilerde bulunmuştur.

Bütün bu tartışmalar, İslam iktisadı ve finansı açısından İslami bankacılık sisteminin yanı sıra bankacılık dışı faizsiz finansman modellerinin ne kadar önemli olduğunu göstermektedir. Kooperatifler, tasarruf bankacılığı, kitle fonlaması ve tasarruf finansman sistemi, İslami esaslara uygun biçimde geliştirilebilecek önemli alternatiflerdir. Ancak bu modellerin başarılı ve sürdürülebilir olması için sağlam bir hukuki altyapıya, şeffaf ve profesyonel yönetime, etkili denetim mekanizmalarına ve katılımcıların haklarını koruyan düzenlemelere ihtiyaç vardır. Dolayısıyla asıl mesele yalnızca yeni faizsiz finansman araçları geliştirmek değil, bu araçların adalet, güven, dayanışma ve hakkaniyet ilkelerine uygun biçimde işlemesini sağlamaktır.

Kaynakça

Türkiye’de Tasarruf Finansman Sistemi: Hukukî, İktisadî ve Fıkhî Boyutlar, ed. Hasan Vergil, İstanbul: İbn Haldun Üniversitesi Yayınları, 2026