İspanya’da barınma krizine, ücretlerdeki durgunluğa ve artan yaşam maliyetlerine tepki olarak 11 Kasım’da düzenlenen genel grev, Avrupa genelinde yaşanan çok daha geniş çaplı bir hareketliliğin parçası. Kıtanın farklı ülkelerinde öğrencilerin öncülüğünde başlayan protestolar, okul ve üniversitelerin sınırlarını aşarak sendikaları ve barınma hakkı savunucularını da kapsayan geniş ittifaklara dönüştü.

Fransa’da başlangıçta okullardaki koşullarla bağlantılı olarak ortaya çıkan geniş çaplı protestolar yaşandı. Almanya’da öğrenciler zorunlu askerlik uygulamasına karşı harekete geçerken, Yunanistan’da binlerce kişi kamu eğitimindeki aksaklıkları protesto etmek için sokaklara döküldü. Sırbistan’daki öğrenci protestoları ise ülkenin siyasetini yeniden şekillendirdi.

Bu gelişmelerin akla getirdiği en belirgin tarihsel örnek 1968. O dönemde de tıpkı bugün olduğu gibi Avrupa’daki öğrenci protestoları üniversite kampüslerinin dışına taşmış, ülke sınırlarını aşmış ve işçilerin de katılımıyla kitlesel bir toplumsal harekete dönüşmüştü. Siyasetçiler ise toplum düzeninin çökeceği uyarısında bulunuyordu.

Bu karşılaştırma yanlış değil. Ancak yalnızca benzerliklere odaklanmak, iki dönem arasındaki önemli bir ayrımın gözden kaçmasına yol açabilir: Protestocuların şikâyetleri ve talepleri temelden farklı.

1968’den 2026’ya: Protestoların Değişen Talepleri

1968 kuşağı, tam istihdamın hâkim olduğu bir dönemde kitlesel yükseköğretimden yararlanan ilk kuşaktı. Bu kuşak, katı üniversite yapılarına, otoriteye sorgusuz itaate ve bireyi bunaltan kültürel normlara karşı çıkarak paternalizme başkaldırdı. Protestolar sırasında öne çıkan sloganlardan biri olan “Il est interdit d’interdire!” (Yasaklamak yasaktır!), daha fazla özgürlük talep edebilecek ölçüde maddi güvenceye sahip insanların çağrısını yansıtıyordu.

2026 yılındaki şikâyetler ise bunun neredeyse tam tersi. Fransa’daki öğrenciler farelerin dolaştığı, aşırı sıcak ya da soğuğa maruz kaldıkları ve akan suyun bulunmadığı sınıflardan söz ediyor. Almanya’da ise kısa süre önce 40 bine yakın öğrenci, zorunlu askerliğe alınma endişesiyle dersleri boykot etti. Bunlar hayatı baştan aşağı yeniden kurmaya yönelik çağrılar değil, devletin verdiği sözleri yerine getirmesini talep eden protestolar.

1968 hareketleri aynı zamanda ortak bir düşünsel ve siyasal söz dağarcığından besleniyordu: Kapitalizme yönelik Marksist eleştiriler, bazı radikal çevrelerde Mao Zedong’un Çin’ine duyulan hayranlık, filozof Herbert Marcuse’nin tüketim toplumunun muhalif düşünceyi körelttiği yönündeki yaklaşımı ve hepsinden önemlisi Vietnam Savaşı’na karşı çıkış.

2026’da ise bu türden ortak bir düşünsel çerçeve bulunmuyor. Protestoların hemen hepsinin farklı bir çıkış noktası var. Fransa’da okul koşulları, Almanya’da zorunlu askerlik, İspanya’da ise barınma sorunu öne çıkıyor. Üstelik her protesto, kısa sürede ilgili ülkenin kendine özgü kültür savaşları üzerinden yorumlanmaya başlanıyor.

Bolluk döneminin siyaseti daha fazla özgürlük için mücadeleyi teşvik ederken, kıtlık döneminin siyaseti temel ihtiyaçların ve kamusal hizmetlerin karşılanmasına yönelik mücadeleleri öne çıkarıyor.

Protestoların Siyasi Gücü: 1968 ile 2026 Arasındaki Fark

1968’den çıkarılan geleneksel ders, protesto hareketlerinin siyasal iktidarı ele geçirmeyi başaramasalar da kültürel dönüşümler yaratabilecekleri yönündedir. Nitekim Fransa’da Cumhurbaşkanı Charles de Gaulle’ün partisi, toplumsal karışıklıklardan duyulan korkuya seslenerek aynı yıl yapılan seçimlerde kesin bir zafer kazanmıştı.

Sırbistan’da da benzer bir tablo ortaya çıkmıştı. 1968’de Belgradlı öğrenciler üniversite binalarını işgal ederek sosyalist Yugoslavya’daki eşitsizliklere meydan okumuştu. Dönemin Yugoslavya lideri Josip Broz Tito, öğrencilerin eleştirilerinin önemli bir bölümünü kamuoyu önünde kabul etmiş ve öğrencilerin “haklı” olduğunu söylemişti. Ancak bu kabul, öğrencilere siyasal güç kazandırmadı. Hareketin önde gelen isimleri ilerleyen yıllarda marjinalleştirildi.

Sırbistan’daki son protesto hareketi ise farklı bir güzergâha işaret ediyor. Hareket, 2024 yılında Novi Sad kentindeki tren istasyonunun girişindeki beton sundurmanın çökmesinin ardından ortaya çıktı. Bu facia, ülkedeki yolsuzlukların ve hesap verebilirlik sorunlarının simgesi hâline geldi. Kısa süre önce iktidardan uzaklaştırılan eski Sırbistan Cumhurbaşkanı Aleksandar Vučić, protestocuları Batı destekli bir “renkli devrimin” parçası olarak nitelendirerek itibarsızlaştırmaya çalıştı.

Ancak öğrenciler sokak protestolarının ötesine geçerek toplumdaki hoşnutsuzluğu seçim zaferine dönüştüren bir siyasal hareket inşa etti. 1968’in öğrencileri taleplerinin haklılığını kabul ettirmeyi başarmış ancak siyasal iktidara ulaşamamıştı. 2026’nın öğrencileri ise her ikisini birden elde etmeye çok daha fazla yaklaştı.

Sırbistan’daki öğrenciler seçimleri kazanmış olsa da ülkeyi yönetip yönetemeyecekleri henüz belirsiz. Hareketin belirgin bir lideri bulunmuyor, adaylarının siyasal deneyimi sınırlı ve karşılarında, görevden ayrılan rejime sadık bürokratların yer aldığı kamu kurumları var.

Bununla birlikte Sırbistan’ı nasıl bir gelecek beklerse beklesin, araştırmalar, somut ve maddi sorunlar etrafında örgütlenen hareketlerin, geniş ideolojik vizyonlara dayanan hareketlere kıyasla seçim ittifakları kurmakta daha başarılı olabileceğine işaret ediyor.

1968’den çıkarılabilecek bir başka ders daha var. Barikatlar geçmişe dönüp bakıldığında romantik görünebilir. Ancak o dönemde bunlar toplumsal düzenin çöküşünün işaretleri olarak sunuluyordu. Bugün de benzer bir dinamik gözlemleniyor.

17 Ekim’de Fransa’nın dört bir yanındaki kentlerde yarım milyondan fazla insan barışçıl gösterilere katıldı. Ancak gösterilerin ardından yaşanan yağma olayları kısa sürede haberlerin odağına yerleşti. Siyasetçiler ise şiddet olaylarını kendi siyasal gündemleri doğrultusunda yorumladı.

Fransa’da Marine Le Pen’in Ulusal Birlik (RN) adlı aşırı sağ partisi, şiddet olaylarından radikal solu ve göçmenleri sorumlu tuttu. İspanya’da ise 29 Kasım’da yapılacak erken seçim öncesinde Madrid Özerk Bölgesi Başkanı Isabel Díaz Ayuso, “büyük bir aşırı sol” olarak nitelendirdiği kesimleri, hükûmetleri taciz etmekle ve sandıktan duydukları korkuya sokakları ateşe vererek karşılık vermekle suçladı.

Olayları tanımlamak için kullanılan kavramlar bile tartışma konusu. Sosyolog Paolo Stuppia, gösteriler sırasında çevreye zarar veren ve yağmalama eylemlerine karışan kişiler için kullanılan Fransızca casseurs (kelime anlamıyla “kırıp dökenler”) ifadesinin, tarihsel açıdan muğlak bir etiket olduğunu savunuyor. Stuppia’ya göre bu kavram, işçi sınıfı mahallelerinde yaşayan gençlerin damgalanmasıyla da yakından ilişkili.

Şiddet olaylarının siyasal sonuçları ise henüz belirsiz. Toplumsal karışıklıklar değişim isteyen hareketleri güçlendirebileceği gibi kendilerini düzenin savunucusu olarak sunan siyasal aktörlerin de elini güçlendirebilir.

Protestolar Değişimi mi, Düzen Arayışını mı Güçlendirecek?

İspanya’daki genel grev, 20 Kasım için planlanan uluslararası gençlik grevi ve bunlara verilecek siyasal tepkiler, mevcut protesto dalgasının süreklilik kazanıp kazanamayacağını sınayacak.

Asıl mesele, 2026’nın yeni bir 1968 olup olmadığı değil. Esas soru, kaynakların yetersizliği ve temel ihtiyaçların karşılanması talepleri etrafında şekillenen hareketlerin, 1968’deki hareketlerin birçoğunun başaramadığı şeyi başarıp başaramayacağı: Toplumsal protestoyu kalıcı siyasal iktidara dönüştürmek.

Sırbistan’da öğrenciler, 2026 yılında sandık yoluyla iktidardaki partiyi görevden uzaklaştırmayı başardı. Sıradaki sınav ise İspanya’da yaşanacak. Ülkedeki genel grev, erken seçimlerden yalnızca birkaç hafta önce gerçekleşiyor. Bu durum pek çok kişiye, ülke çapında düzenlenen gösterilerin hemen ardından muhafazakâr Halk Partisinin mutlak çoğunluğu kazandığı 2011 yılını hatırlatacaktır. O seçim, protestolara düzen ve istikrar vaat eden bir siyasi tercihle ne kadar kolay karşılık verilebildiğini göstermişti.

İspanya ve Avrupa’nın geri kalanı açısından asıl soru, Belgrad’ın mı yoksa Paris’in mi izinden gidileceği.

NOT: Bu yazının İngilizce aslı, 10 Kasım’da The Conversation tarafından yayımlanmıştır. Orijinal içerik Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) lisansı altında tercüme edilmiştir.