Avrupa siyasetinin son çeyrek asırda belirgin biçimde sağa kaydığı düşüncesi, artık yalnızca seçim gecelerinin yarattığı bir izlenim değil. Der Standard gazetesi için Michael Matzenberger’in yaptığı veri analizi, 1999’dan 2024’e uzanan dönemde Avrupa Birliği ülkelerinde kullanılan 1,6 milyarı aşkın oyu, siyasi partilerin ideolojik konumlarıyla birlikte inceliyor. Ortaya çıkan tablo, 2024’ün araştırmanın kapsadığı dönemde Avrupa’nın en sağda konumlandığı yıl olduğunu gösteriyor.

Bu değerlendirme, siyasi partilerin konumlarını uzman görüşleri üzerinden ölçen Chapel Hill Expert Survey (CHES) verilerine dayanıyor. CHES’in 2024 araştırma dalgası, 2025’te yayımlandı. Gazetenin analizi ise bu konumlandırmaları ulusal seçimlerde partilerin aldığı oylarla birleştirerek ülkeler ve Avrupa genelinde oy ağırlıklı bir siyasi ortalama hesaplıyor.

Ne var ki verilerin ortaya koyduğu sağa kayışı açıklarken iki kolaycılıktan kaçınmak gerekiyor: Sonuçları geçici bir popülist öfke nöbeti sayarak küçümsemek de Avrupa toplumlarının bütünüyle radikalleştiği sonucuna varmak da eksik kalır. Çünkü asıl hikâye yalnızca radikal sağ partilerin ne kadar oy aldığıyla ilgili değil. Geleneksel siyasi partilerin bu oy baskısı karşısında nasıl konumlandığı ve hangi meselelerde sağın gündemine yaklaştığı da aynı derecede önemli.

Viyana’da Yıkılan Tabu, Avrupa’da Değişen Sınırlar

Bu dönüşümün izini sürmek için Avusturya iyi bir başlangıç noktası. 2000 yılında Avusturya Halk Partisi (ÖVP) ile Avusturya Özgürlük Partisi (FPÖ) koalisyon hükümeti kurduğunda Avrupa başkentlerinde ciddi bir siyasi kriz yaşandı. Diğer 14 AB üyesi ülke, aşırı sağın hükümete girmesine tepki olarak Avusturya ile ikili diplomatik ilişkileri sınırlayan önlemler aldı. O dönemde FPÖ’nün iktidara ortak edilmesi, Avrupa’nın liberal demokratik değerleri bakımından aşılması tehlikeli bir eşik olarak görülüyordu.

Aradan geçen 24 yılda FPÖ yalnızca varlığını korumakla kalmadı, daha da güçlendi. Parti, 2024 genel seçimlerinde yüzde 28,8 oy alarak birinci sıraya yerleşti. Buna rağmen hükümete giremedi; 2025’te ÖVP, Sosyal Demokrat Parti (SPÖ) ve NEOS koalisyon kurdu. Dolayısıyla aşırı sağın normalleşmesi, onun her koşulda iktidara kabul edildiği anlamına gelmiyor. Fakat 2000’de Avrupa çapında diplomatik krize yol açan bir siyasi aktörün, bugün seçimlerin en güçlü partisi hâline gelmesi başlı başına dikkat çekici.

Daha önemlisi, FPÖ’nün etkisi yalnızca kendi oylarında görülmüyor. ÖVP’nin göç politikasını inceleyen akademik bir çalışma, özellikle 2013 sonrasında partinin göç konusundaki tutumunun belirgin biçimde sertleştiğini gösteriyor. Bu değişimi yalnızca FPÖ’nün baskısına bağlamak doğru olmaz. Ancak aşırı sağın uzun süre gündemde tuttuğu meselelerin merkez sağ partilerin siyasi dilinde de giderek daha fazla karşılık bulduğu açık. Dün sistemin sınırlarında görülen bazı talepler, bugün ana akım siyasi rekabetin merkezinde tartışılıyor.

Yeni Siyasi Fay Hattı: Ekonomiden Göç ve Kimliğe

Avrupa’da yaşanan değişimin dikkat çekici yanlarından biri, radikal sağ partilerin bütün alanlarda ortak bir ekonomik program etrafında birleşmemesi. Nitekim CHES 2024 verilerini tanıtan araştırma, radikal sağın ekonomik konumları arasındaki farklılıklara ve göç ile Avrupa bütünleşmesi çevresinde şekillenen ulusötesi siyasi ayrışmaya dikkat çekiyor.

FPÖ ile Almanya için Alternatif (AfD) gibi partiler arasında ekonomi ve sosyal politika konusunda farklı ağırlıklar bulunabiliyor. Buna karşılık göçün sınırlandırılması, ulusal egemenliğin öne çıkarılması ve Avrupa Birliği’nin yetkilerine itiraz edilmesi gibi konular, bu partilerin siyasetinde güçlü bir ortak zemin oluşturuyor. Hukukun üstünlüğü ve yargı bağımsızlığı konusundaki tutumlar ise aynı sepete konulmamalı; burada her partinin somut yaklaşımını ayrıca incelemek gerekiyor.

Bu nedenle Avrupa’daki siyasi rekabetin artık yalnızca gelir dağılımı, vergi ve sosyal harcamalar ekseninde yürüdüğünü söylemek güç. Göç, kimlik, ulusal aidiyet ve Avrupa Birliği’yle ilişkiler, seçmenlerin ve partilerin konumlanışında giderek daha belirleyici meseleler hâline geliyor. Bununla birlikte ekonomik sorunlar ortadan kalkmış değil. Aksine hayat pahalılığı, konut sıkıntısı ve gelecek güvencesizliği, kimlik ve güvenlik siyasetinin güç kazandığı toplumsal zeminin bir parçası olabilir.

Almanya’dan Macaristan’a: Sağa Kayış Her Ülkede Aynı Değil

CHES verilerinin ortaya koyduğu uzun dönemli tabloda Almanya özel bir yerde duruyor. Der Standard analizine göre Almanya, incelenen dönemde ortalaması siyasi merkezin çok az solunda kalan tek ülke. Ancak buradaki “sol” konum, merkeze son derece yakın bir noktayı ifade ediyor. Üstelik hesaplama 2024’te sona erdiği için Almanya’nın 2025 Federal Meclis seçimleri bu ortalamaya dâhil değil.

Oysa AfD, 2025 seçimlerinde oyların yüzde 20,8’ini alarak ülkenin ikinci büyük partisi hâline geldi. Bu sonuç, Almanya’nın siyasi ağırlık merkezinin daha da sağa kaymış olabileceğini düşündürüyor. Ancak sonraki CHES verileri olmadan bunun araştırmanın kullandığı ölçekte ne kadar değişim yarattığını kesin biçimde söylemek mümkün değil.

Almanya’da dönüşüm yalnızca AfD’nin yükselişiyle sınırlı değil. CDU/CSU’nun 2025 başında sınır kontrolleri ve düzensiz göçün engellenmesine yönelik daha sert talepler içeren önergesi, AfD’nin de oylarıyla Federal Meclisten geçti. Bu olay, merkez sağın aşırı sağla nasıl bir ilişki kuracağı ve göç politikalarında hangi çizgiyi izleyeceği konusunda önemli bir tartışma yarattı. Buradan CDU/CSU ile AfD’nin aynı partiye dönüştüğü sonucu çıkmaz. Fakat radikal sağın öne çıkardığı meselelerin, ana akım siyasetin gündemini ne ölçüde belirleyebildiğini gösterir.

Macaristan ise tablonun tek yönlü olmadığını hatırlatıyor. CHES’in kapsadığı 2022 seçimlerinde ülkenin sağdaki konumu önceki iki seçime kıyasla bir miktar gerilemişti. Üstelik Viktor Orbán’ın 16 yıllık iktidarı, 12 Nisan 2026 seçimlerinde Péter Magyar liderliğindeki merkez sağ Tisza partisinin zaferiyle sona erdi. Bu seçim henüz söz konusu CHES analizine dâhil değil. Dahası, Orbán’ın yenilgisi Macaristan’da bütün sağ politikaların terk edildiği anlamına gelmiyor. Yine de siyasi yönelimlerin kaçınılmaz ve kesintisiz bir çizgi izlemediğini gösteriyor.

Merkez Çöküyor mu, Yoksa Yer mi Değiştiriyor?

Der Standard analizinin dikkat çeken bulgularından biri, Avrupa genelindeki oy dağılımının tek bir tepe yerine iki yükselti oluşturması. Yazarın “iki hörgüçlü deve” benzetmesiyle anlattığı bu dağılımda en yoğun kategoriler, siyasi merkezin tam içindeki iki basamak değil, onların hemen sağında ve solunda yer alan basamaklar.

Bunu merkezin bütünüyle çöktüğünün kanıtı olarak okumak acelecilik olur. Nitekim Avrupa’nın 2024’te ulaştığı en sağdaki oy ağırlıklı ortalama bile, analizin tanımladığı iki merkez kategorisinin içinde kalıyor. Ancak merkezin tamamen ortadan kalkmaması, siyaset üzerindeki baskının değişmediği anlamına da gelmiyor. Seçmenler daha sağdaki partilere yönelirken merkez partiler de bazı konularda söylemlerini ve politikalarını yeniden düzenleyebiliyor.

Asıl kırılma belki de burada yaşanıyor. Merkezdeki bir parti göçü öncelikle güvenlik sorunu olarak ele almaya, sınır politikalarını sertleştirmeye veya ulusal kimliği siyasi rekabetin başlıca ekseni hâline getirmeye başladığında, aşırı sağ seçim kazanmasa bile kendi gündemini etkili kılabiliyor. Elbette her politika değişikliğini aşırı sağın etkisine bağlamak mümkün değil. Toplumsal talepler, uluslararası krizler, hükümet sorumluluğu ve partilerin kendi ideolojik tercihleri de belirleyici. Yine de sağın yükselişini yalnızca sandık sonuçları üzerinden değerlendirmek, bu daha geniş etkiyi gözden kaçırma riski taşıyor.

1,6 Milyar Oy Neyi Gösteriyor, Neyi Gösteremiyor?

Verilerin gücü kadar sınırlarını da görmek gerekiyor. Her şeyden önce 1,6 milyar oy, 1,6 milyar farklı seçmenin görüşünü ifade etmiyor. Söz konusu rakam, 1999-2024 arasındaki tekrarlanan ulusal seçimlerde kullanılan oyların toplamı. Ayrıca CHES, insanların neden belirli partilere oy verdiğini doğrudan sormuyor; uzmanların partilerin siyasi konumları hakkındaki değerlendirmelerini bir araya getiriyor.

Bu yüzden radikal sağa yönelen bütün seçmenleri aynı ideolojik bağlılıkla açıklayamayız. Ekonomik güvensizlik, göç konusundaki kaygılar, kurulu düzene tepki ve temsil edilmediği hissi farklı seçmenler için farklı ağırlıklar taşıyabilir. Bir partiye oy vermek, o partinin tüm politikalarını kayıtsız şartsız onaylamakla da eşdeğer değil.

Benzer biçimde sağ popülizmin güç kazanması ile demokratik kurumların aşınması arasında otomatik bir eşitlik kurulamaz. Bu ilişkinin anlaşılması için hükümet uygulamalarına, bağımsız yargıya, medya özgürlüğüne ve denge-denetleme mekanizmalarına ayrıca bakmak gerekir. Zaten CHES’in 2024 dalgasında yürütme üzerindeki sınırlamalar ve yargı bağımsızlığına ilişkin yeni göstergelere yer verilmesi de bu ayrımın önemini ortaya koyuyor.

Avrupa Siyasetinin Yeni Normunu Kim Belirleyecek?

Bütün bu ihtiyat payları, temel eğilimi önemsiz kılmıyor. 1999’dan 2024’e uzanan veriler, Avrupa Birliği genelinde oyların siyasi ağırlık merkezinin sağa doğru ilerlediğini gösteriyor. Bu hareketin ne kadarının radikal sağ partilerin doğrudan seçim başarısından, ne kadarının diğer partilerin değişen pozisyonlarından kaynaklandığını her ülke için ayrıca araştırmak gerekiyor. Fakat siyasi tartışmaların sınırlarının değiştiği göz ardı edilemez.

Geleceği belirleyecek asıl soru, radikal sağ partilerin bir sonraki seçimde yüzde kaç oy alacağıyla sınırlı değil. Merkezdeki partiler, seçmenlerin gerçek kaygılarına cevap verirken kendi demokratik ilkelerini ve siyasal farklılıklarını koruyabilecek mi? Yoksa aşırı sağın çizdiği çerçeveyi benimseyerek onun gündemini kalıcılaştıracak mı?

Yirmi altı yıl önce Viyana’da ciddi bir diplomatik krize yol açan siyasi ortaklık, bugün aynı ölçüde şaşkınlık yaratmıyor. Bu değişimin nasıl gerçekleştiği, yalnızca aşırı sağın gücünü değil, ona karşı konumlandığını söyleyen partilerin trcihlerini de sorgulamayı gerektiriyor. Çünkü Avrupa siyasetinde yeni normu sadece seçimleri kazananlar değil, hangi fikirleri tartışmanın merkezine taşıdığımız da belirliyor.