Yazarlar yüzlerce sayfa kaleme alıyor. Peki kitaplarının özünü birkaç cümleyle anlatmaları istendiğinde ortaya ne çıkıyor? Bu söyleşinin konuğu, siyaset bilimci ve eğitim bilimci Dr. Saba-Nur Cheema. Cheema, Meron Mendel ile birlikte kaleme aldığı Die Empörungsfalle (Öfke Tuzağı) adlı kitabında toplumsal kutuplaşmayı ve demokratik tartışma kültürünün giderek zayıflamasını ele alıyor.
“Die Empörungsfalle” (Öfke Tuzağı) adlı yeni kitabınızı kime hediye etmek isterdiniz ve neden?
Kutuplaşmaya her zaman yalnızca başkalarının yol açtığına inanan herkese. Öfke tuzağı, belirli bir siyasi kesime özgü bir sorun değil. Hepimiz, başkalarının argümanlarını ciddi biçimde değerlendirmek yerine onlara öfkelenme eğilimindeyiz. Dolayısıyla bu kitap aynı zamanda bir özeleştiri daveti.
Gerçek Bir Diyalog, Farklı Kanaatlerin Karşı Karşıya Geldiği Yerde Başlar”
Kitabınızın ele aldığı konu neden önemli?
Siyasi meselelerde giderek daha fazla insanın açıkça taraf tutmak zorunda hissettiği bir toplumda yaşıyoruz. Hemen bir taraf seçmeyenler kolaylıkla şüpheyle karşılanabiliyor. Oysa çoğulcu bir demokrasi, tam da farklı görüşlere tahammül edebilmemize ve birbirimizle tartışabilmemize dayanır.
Kitapta, giderek daha fazla insanın diyalogdan söz etmesine rağmen yalnızca kendisiyle aynı fikirde olan kişilerle görüş alışverişinde bulunduğuna ilişkin gözlemimizi anlatıyoruz. Bu, elbette rahat bir yol ancak toplumsal kutuplaşmanın aşılmasına pek katkı sağlamıyor.
Gerçek bir diyalog, farklı kanaatlerin karşı karşıya geldiği yerde başlar. Diyaloğun amacı, sonunda herkesin aynı fikirde olması değil, bütün görüş ayrılıklarına rağmen konuşmayı sürdürebilmektir. Aksi takdirde çok önemli bir yetimizi kaybederiz: Çatışmaları demokratik bir zeminde ele alabilme becerimizi.
Voltaire’in “İyi kitaplar okundukça insanın ruhu yücelir.” sözü, “Die Empörungsfalle” adlı kitabınız için neden geçerli?
Bu sözün kitabımız için geçerli olup olmadığına okurlar karar vermeli. Bizim amacımız kimseye ahlak dersi vermek değil. Aksine insanları, doğruluğundan emin oldukları kendi düşüncelerini sorgulamaya ve kendilerini rahatsız eden bakış açılarına da açık olmaya teşvik etmek istiyoruz. İyi bir kitabın, insanın zaten düşündüğü şeyleri doğrulaması gerekmez. En iyi ihtimalle okuru bir konu hakkında farklı düşünmeye sevk eder.
Kitabınızı üç kelimeyle özetleseniz ne söylerdiniz?
Öfkelenmek yerine tartışmak.
İslam Tartışmalarında Farklılıkları ve Nüansları Gözetebilme Becerisi Kaybedildi”
Kitabınızda İslam hakkındaki kamusal tartışmaları, artık argümanlardan çok belirli bir siyasi kampa aidiyetin önem kazandığı bir “öfke tuzağı” olarak tanımlıyorsunuz. Sizce bu tartışmalarda tam olarak ne kaybedildi? İslam üzerine yürütülen bir tartışmanın hâlâ sağlıklı ve nesnel bir zeminde ilerlediğini nasıl anlayabiliriz?
Almanya’da İslam üzerine yürütülen tartışmalarda her şeyden önce farklılıkları ve nüansları gözetebilme becerisi kaybedildi. Sıklıkla birbirine zıt iki refleksle karşılaşıyoruz: Bir tarafta İslam, hiçbir ayrım gözetilmeksizin başlı başına bir sorun olarak görülüyor. Diğer tarafta ise dinî anlayışlara veya muhafazakâr tutumlara yönelik her eleştiri, kolaylıkla Müslüman düşmanlığı şüphesiyle karşılanıyor. Her iki yaklaşım da ciddi bir tartışma yürütülmesini engelliyor. Müslümanlar da kendi çevrelerindeki sorunlu gelişmeler hakkında eleştirel ve tartışmalı konuları ele almaktan kaçındıklarında bu dengesizliğin sürmesine katkıda bulunuyorlar.
Genel olarak İslam tartışmalarında üç farklı düzeyi birbirinden ayırmamız gerekiyor: Siyasi bir ideoloji olarak “İslamcılık” (Islamismus), toplumsal bir sorun olarak Müslüman karşıtı ırkçılık ve bu tartışmalarda kendisine çok az yer bulabilen, bütün çeşitliliğiyle Müslümanların gündelik hayatı. Müslüman çevrelerdeki İslamcılık, antisemitizm veya LGBTİ+ karşıtlığı hakkında ne kadar açık konuşulabiliyorsa, ayrımcılık ve Müslüman karşıtı ırkçılık hakkında da aynı açıklıkla konuşulabilmeli. Bu meselelerden biri diğerine karşı kullanılmamalı.
Bir tartışmanın sağlıklı ve nesnel bir zeminde yürütüldüğünü, duygulardan arındırılmış olup olmadığına bakarak anlayamayız. Öfke de haklı ve yerinde olabilir. Belirleyici olan, çelişkilere tahammül etmeye hâlâ hazır olup olmadığımız ve belirli görüşleri eleştirmekle insanları çoğu zaman refleks hâlinde ahlaken değersizleştirmek arasındaki farkı gözetip gözetmediğimizdir. Müslümanların eleştiriden değil, ayrımcılıktan korunması gerekiyor. Aynı şekilde açık ve hatta sert eleştirilerde bulunan kişiler de ırkçılıkla suçlanma korkusu yaşamamalı. Ancak bu iki koşul bir arada sağlandığında, gerçekten tartışma adını hak eden bir ortam oluşabilir.
