Alman Siyasetinin Yıllanmış ve Tartışmalı İsmi: Baden-Württemberg’e Aday Cem Özdemir Kimdir?

Cem Özdemir; Federal Meclis ve Avrupa Parlamentosu milletvekilliği, Yeşiller Partisi Eş Başkanlığı ve federal hükûmette bakanlık gibi görevlerle Almanya ve Avrupa siyasetinin en üst katmanlarında yer almış bir isim. Ancak bu biyografiyi yalnızca bireysel bir “siyasi yükseliş” hikâyesi olarak okumak oldukça eksik kalır. Özdemir’in siyasi kariyeri, bir yandan Yeşiller Partisinin (Bündnis 90/Die Grünen) zaman içindeki yön değişimlerini, diğer yandan Almanya’da Türkiye, Türklük ve daha geniş anlamda göç kökenlilik etrafında kurulan siyasi meşruiyet çerçevelerini de görünür kılar.

Bu yönüyle Özdemir’in biyografisi, Almanya’da Türkiye ve göç kökenlilere dair tartışmaların nasıl şekillendiğini anlamak için verimli bir örnek sunar. Hangi söylemlerin ödüllendirildiği, hangi tutumların ise “problem” olarak kodlandığı gibi sorular, onun siyasi kariyerine bakıldığında daha net görülür. Bir bakıma Özdemir’in hikâyesi, Almanya’nın göç kökenlilere dair siyasal tahayyülünü ve kullandığı terminolojiyi okumak için bir mercek işlevi görür.

Özdemir aynı zamanda Almanya’da göç, aidiyet ve siyasal sadakat tartışmalarının gerilim hatlarını da görünür kılan bir siyasetçi. Bu nedenle onu çevreleyen duygular da oldukça keskin: Hayranlık kadar öfke de güçlü. Sevenleri kadar sert muhalifleri bulunan ve hâlen aktif siyasetin merkezinde yer alan Özdemir’in biyografisine yakından bakalım.

Cem Özdemir’in Çocukluğu ve Yeşiller Partisine Girişi

Kendisini “Anadolulu bir Svabyalı” (Anatolische Schwabe) olarak tanımlayan Cem Özdemir, Svabya yaylalarının eteğindeki Bad Urach şehrinde, 1965 yılında Türkiye’den gelen misafir işçi ebeveynlerinin tek çocuğu olarak dünyaya gelir. Annesi önce bir kâğıt fabrikasında çalışır, fabrika kapandıktan sonra ise açtığı terzi dükkanını işletmeye başlar.

Geçmişten Günümüze Almanya'da Birlik 90/Yeşiller Partisi

Parti Sözlüğü 11 Şubat 2025

Anne ve babası çok çalıştığı için, üst kattaki komşuları olan Rehm ailesi tarafından büyütülür. Anne ve babası işteyken kendisine bakan komşuları için “Büyük annem ve büyük babam gibilerdi.” diyen Özdemir, Svabya şivesiyle Almanca konuşmayı ilk onlardan öğrenecektir. Sonrasında ise bu ağır şive, onun tüm konuşmalarında bariz bir şekilde yankılanacaktır.

Spiegel’e yazdığı yazıda, yazları Türkiye’ye arabayla gittiklerinden bahseden Özdemir, hafta sonları öğleden önce Türkçe izledikleri televizyonun, Almanya’dayken Türkiye ile kurdukları tek bağlantı olduğunu söyler. Annesinin kendisini dışlanmış hissetmesin diye eve Noel ağacı aldığını, karnavallarda ise genelde kovboy ya da yerli olarak kostüm giyindiğini anlatır.

Ortaokul yıllarında sınıf sözcülüğü yapan Özdemir’in yolu, henüz 15 yaşındayken Yeşiller Partisi ile kesişir. O dönem Yeşiller, Almanya’da yeni kurulmuş, siyasal kimliğini henüz inşa eden bir partidir. Çiçeği burnunda parti, Soğuk Savaş’ın blok siyasetini eleştirmekte, silahsızlanma ve pasifizm çağrılarıyla kamusal alanda görünürlük kazanmaktadır. Parti kısa sürede “fundis” ve “realos” olarak anılan iki eğilim arasındaki gerilimin sahnesine dönüşürken, Cem Özdemir Almanya’daki bu taze siyasal oluşumun daha ilk anlarından itibaren sürecin içinde yer almaya başlar. Daha sonra Yeşiller’e katılma nedenini, çağın temel meselesi olarak gördüğü “yaratılışın korunması” fikriyle açıklayacak; ayrıca bu partide kimsenin kökenine göre yargılanmadığını ve herkesin bir fırsata sahip olduğunu düşündüğü için yer aldığını söyleyecektir.

Özdemir 18 yaşına girdiğinde Alman vatandaşlığına geçer ve Türk vatandaşlığından çıkar. O dönem kendi tabiriyle Almanya fiilen bir göç ülkesi olduğu gerçeğiyle henüz yüzleşmemiştir ve Türkiye kökenli göçmenlerin Türk ile Alman vatandaşlıklarından birini seçmesi beklenmektedir.

Özdemir, Türk vatandaşlığından çıkmasının nedenlerinden birinin “otoriter bir rejimde askerlik yapmak istememesi” olduğunu söyler. Daha sonra Almanya’daki ilk Türk milletvekili olduğunda Türkiye kendisine vatandaş olmayı teklif ettiğinde bu teklifi, AfD gibi partilerin sadakat tartışmalarına malzeme olmamak için reddedeceğini söylecek ve şöyle diyecektir: “Ben bu ülkenin (Almanya) vatandaşıyım. Bana bir tane pasaport yetiyor ve bu pasaportu bile kaybetmediğim için çok mutluyum.”

Üniversitede eğitim bilimleri ve sosyal pedagoji okur. 29 yaşına geldiğinde, Yeşiller içerisinde yükselir. Berlin Duvarı yıkılmadan önce girdiği Yeşiller’den 1994 yılında ilk Türk kökenli milletvekili olarak Federal Meclise girdiğinde manşetlerde o vardır. Almanya’nın henüz bir “göç ülkesi” olup olmadığının tartışıldığı bir bağlamda bir “Türk”ün Federal Meclise girmesi, çığır açan bir gelişmedir.

O dönem Almanya’da bu gelişme geniş yankı uyandırır. Cem Özdemir’in adaylığı; Türkiye’den gelen göçmenlerin Almanya’daki kalıcılığı, Türkiye ile ilişkiler ve süregelen kimlik sorgulamaları çerçevesinde tartışmaya açılır. Nitekim 1994 yılında verdiği bir röportajda annesi şöyle diyecektir: “Ben ona ‘Türksün’ derim. O da ‘Ben Alman’ım’ derdi. Ama adını değiştirsen de pasaportun Alman da olsa, sen Türk kanına sahipsin. O kanı sana ben verdim. Her şeyi değiştirebilirsin ama kanını değiştiremezsin.”

Bu röportajdan 30 yıl sonra, Maischberger isimli talk show’da kendisine annesinin bu demeçleri hatırlatılıp annesinin haklı olup olmadığı sorulunca Özdemir şöyle cevap verecektir: “Zamanla iyi argümanlarla onu ikna ettim ve kendisi Alman vatandaşlığına geçti.”

Federal Meclis Koltuklarından Avrupa Parlamentosu Milletvekilliğine Geçiş

1998 yılında Almanya’da SPD ile Yeşiller koalisyonuyla Gerhard Schröder hükûmeti iktidara gelir. Bu hükûmet döneminde Federal Mecliste tartışılan Vatandaşlık Yasası reformunda Özdemir, jus soli (doğum yeri esaslı vatandaşlık) ilkesini savunur ve çifte vatandaşlığı destekler. Fakat Almanya’da yaşayan Türkiye kökenliler için çifte vatandaşlık, ancak bundan yaklaşık çeyrek asır sonra, Olaf Scholz (SPD) öncülüğündeki “Trafik Lambası Koalisyonu”nda, Özdemir Federal Gıda ve Tarım Bakanı iken mümkün olacaktır.

Gücü Sakinliğinde Saklı Bir Siyasetçi: Olaf Scholz Kimdir?

Dosya: "Almanya'da Erken Seçim" 24 Ocak 2025

90’lı yılların sonu Türkiye’de Abdullah Öcalan’ın yakalanması ve terörle mücadele gündemdedir. Bu dönemde Özdemir, Yeşiller Federal Meclis Grubunun iç politika sözcüsü olarak Öcalan’a yönelik idam cezasından Türkiye’nin AB’ye üye olması için gereken kriterlere kadar pek çok farklı konuda demeçler verir.

İki dönem milletvekilliği yaptıktan sonra, 2002 yılında ortaya çıkan iki tartışma nedeniyle Federal Meclise veda eder: Birincisi, milletvekili olarak resmî uçuşlarından biriktirdiği Lufthansa bonus milletini özel seyahatlerinde kullandığı ortaya çıkar. İkincisi de PR danışmanı olan Moritz Hunzinger’den aldığı özel bir krediyi yeterince şeffaf beyan edemediği öne sürülür. Özdemir bu iki tartışma nedeniyle partisine zarar vermemek için milletvekilliğinden istifa eder.

Fakat istifasından sonra siyasete dönüşü çok uzun sürmez. 2004 yılında Yeşiller’den Avrupa Parlamentosu milletvekilliğine seçilir.

Almanya’da İlk Türk Parti Başkanı ve Özdemir Yönetimindeki Yeşiller

Avrupa Parlamentosundaki siyasi kariyeri de Türkiye-AB ilişkileri, insan hakları ve demokrasi gibi alanlarda yoğunlaşır. Bu dönemde en dikkat çekici çıkışlarından birisi, 1915 olaylarının “soykırım” olarak tanınmasına yöneliktir. Cem Özdemir’in özellikle Türkiye’deki “başarılı entegrasyon” imajının bu pozisyonuyla birlikte daha tartışmalı ve siyasal olarak yüklü bir anlam kazandığı; buna karşın bu çıkışın, ona kendi parti tabanında saygınlık kazandırdığı söylenebilir. Genel olarak onun Alman kamuoyunda popülaritesi artarken Türkiye’de ya da Türkiye kökenli topluluk nezdinde daha az bir sempatiyle karşılandığını iddia etmek de mümkündür.

Avrupa Parlamentosunda dış politikayla ilgili profilini güçlendiren Özdemir, Yeşiller içinde de “realos” olarak betimlenen, hükûmet sorumluluğu almaya ve bunun için koalisyon kurmaya açık kanada yakın konumlanır. 2002’deki krizden sonra 2008 yılında Özdemir, Lufthansa skandalıyla sarsılan siyasi imajını rehabilite eder ve Yeşiller’in parti başkanlığına da hazır hâle gelir.

2008 yılında Cem Özdemir, bu kez de ilk defa Almanya’da bir siyasi partinin federal başkanlığına yükselen Türk olur. Bu görevi 10 yıl boyunca sürdürürken Almanya’daki asıl tanınırlığını da elde eder. Sivri zekâsı, hazır cevaplılığı, kimi zaman tutkuya kadar varan heyecanlı konuşmasıyla birçok tartışma programında boy gösterir.

2013 yılında Cem Özdemir yeniden Federal Meclis milletvekilliğine seçilir. Bu esnada “entegrasyon” konusundaki tartışmanın da merkezî aktörlerinden birisine dönüşür. Öyle ki, 2016 yılında, Almanya’da Müslüman karşıtı ırkçılığın bilinen seslerinden Ahmad Mansour ile birlikte Frankfurter Allgemeine gazetesinde “Göçmenlerden ne talep ediyoruz?” başlıklı bir yazı yazarlar. Yazıda Özdemir ile Mansour ülkeye yeni gelenlerin Almanya’daki günlük hayatın “liberalliğine şaşırabileceğini” anlatır. Zira bu göçmenlerin çoğu “eski vatanlarında ifade özgürlüğünün kısıtlandığı, ataerkil eğitim yöntemlerinin hâkim olduğu ve cinselliğin tabu olduğu toplumlarda yaşadığını” söyler. Yazı o kadar skandal bir tonda, Almanya’ya yeni gelenlere cinsel şiddet, kadın düşmanlığı, radikalizm ve şiddet gibi ithamlarda bulunmaktadır ki bu tonda devam eden metnin dili yer yer gerçekten uzaklaşıp ironiye yaklaşmaktadır.

Cem Özdemir, 2017 yılında Katrin Göring-Eckhardt ile birlikte Yeşiller’in liste başı adayı olarak Federal Meclis Seçimlerine katılır. Yeşiller bu seçimlerden yüzde 8,9’luk bir oy oranıyla, bir önceki seçimlere kıyasla ufak sayılabilecek bir artışla çıkar. 2021 yılında Robert Habeck’in liste başı adaylığında Yeşiller Partisinin oy oranı tarihinde en yüksek seviyeye, yüzde 14,8’e ulaşır. Bu seçimlerde Cem Özdemir, Stuttgart seçim bölgesinden doğrudan aday olarak Federal Meclise girdiğinde, seçmenlerin yüzde 40’ının teveccühünü kazanmış olacaktır. Bu başarı, Yeşiller vekillerinden hiçbirine nasip olmamıştır. Bu seçimlerin ardından kurulan, üç partili (SPD, Yeşiller ve FDP) “Trafik Lambası Koalisyonu”nda Cem Özdemir de Tarım Bakanlığı görevini üstlenir. Bu görevi 2025 yılına kadar, koalisyon çökene kadar devam edecektir.

Cem Özdemir’in Gıda ve Tarım Bakanlığı Dönemi

Cem Özdemir’in yükselişlerle dolu siyasi kariyeri, 2021’de kurulan bu koalisyon hükûmetiyle birlikte ikircikli bir hâl alır. Zira Özdemir’in içinde bulunduğu koalisyon, Yeşiller’in kendi parti programını domine ettiremeyeceği bir aritmetiğe sahiptir. Habeck’in liderliğinde Yeşiller, bu koalisyon içinde pragmatik bir uzlaşmacılığa kayar.

2024 yılında, Almanya’nın her yanında dikkat çeken bir gelişme yaşanır. Çiftçiler, Tarım Bakanlığını protesto eder. Öfkeli çiftçiler, “Trafik lambası gitmeli!” diye sloganlar atarlar. Özdemir Tarım Bakanlığı döneminde özellikle çiftçi protestoları gibi türbülanslı zamanların suçunu, bir önceki hükûmet olan ve 16 yıl görev yapan Merkel hükûmetinin beceriksizliğine bağlar. Almanya tarihinde ilk kez ikinci kez üst üste resesyon yaşarken Ekonomi Bakanı, Yeşillerden Robert Habeck, çiftçiler tarım dizeli (Agrardiesel) protestolarıyla sokaklara döküldüğünde ise Tarım Bakanı yine Yeşillerden Cem Özdemir’dir.

Baden-Württemberg Seçimleri: Parti Programlarında İslam ve Müslümanlar

Eyalet Meclisi Seçimleri 4 Mart 2026

Bundan çok daha farklı nedenlerle koalisyon hükûmetindeki çatırdamanın son aşamasındayken, Cem Özdemir Frankfurter Allgemeine gazetesinde 26 Eylül 2024 tarihinde bu kez başka bir makale daha yayınlar. Makalenin başlığı “Sprache, Arbeit und Gesetzestreue”di, yani “Dil, İş ve Yasalara Sadakat.”

Bu makalede Cem Özdemir bu kez şöyle yazacaktır: “Göç meselesini acilen ele almamız gerekiyor ki diğer acil meseleleri yeniden konuşabilmek mümkün olsun. Hem de iki yönlü olarak: Düzenli ve düzensiz göçü birbirinden ayırmalıyız. Siyasi iltica ile göçü net biçimde ayrıştırmalıyız. Pusula şaştı; onu yeniden doğru ayarlamanın zamanı geldi.”

Yine bu yazıda aşırı sağcılardan korkarak “bazı konuları” konuşmanın ertelenmesini eleştiren Özdemir, kızının Berlin’deki göç kökenli erkekler tarafından sokakta taciz edildiğini söyler. Özdemir, sanki sadece göç kökenli olduğu için göçmenlere yönelik ırkçı genellemeler yapamayacağına kesin olarak inanıyor gibidir. Bu yönüyle Özdemir’in “Almanya’da göçmenlerin doğurduğu büyük sorunlara cesaretle işaret etme payesi de bana düştü.” tonundaki ifadeleri, yalnızca bireysel bir paradigmanın sonucu da değildir. Özdemir, Yeşiller’in serbest piyasa söz konusu olduğunda FDP’ye, göç politikalarında muhafazakâr CDU’ya, göçün kısıtlanmasıyla ilgili ise AfD’ye yaklaştığı, fakat bunlardan hiçbiri olmadığı ve aynı zamanda da hepsi olduğu gibi garip bir gerçeği de gün yüzüne çıkarır.

Biz Özdemir’in, “iş gücü olacak göçmenleri alalım, entegre olmayanları da hayatlarından bezdirerek ülkeden kovalayalım” şeklinde okunabilecek göçmen algısının, kendi göç tecrübesiyle ne kadar ilintili olabileceğini sosyal psikologlara bırakıp “Trafik Lambası Koalisyonu”nun Aralık 2024’teki çöküşüne geri dönelim.

FDP’nin ayrılmasıyla hükûmet dağılır ve Almanya Şubat 2025’te erken seçimlere gider. Yeşiller bu seçimlerden yüzde 11’lik bir oy oranıyla çıkar. Bu esnada Cem Özdemir, Baden-Württemberg Eyaleti Başbakanı Winfried Kretschmann’dan sonra boşalacak koltuğa oturmak için kolları sıvamıştır bile.

Baden-Württemberg Başbakanlığına Aday Olan Cem Özdemir

Özdemir, eyalet başbakanlığına aday oluşunu “Harika memleketimin başbakanı olmak istiyorum.” paylaşımıyla duyurur. Handelsblatt’tan Silke Kersting ve Julian Olk’un yorumuna göre seçim kampanyasında Özdemir, kendisini “kolları sıvayan, tarlalardaki sorunları parti toplantılarındakilerden daha iyi bilen biri olarak sunmayı” tercih eder.

Baden-Württemberg’teki kampanyasını bütünüyle kendi kişiliği üzerinden yürütür ve Yeşiller’in federal örgüt yapısıyla pek de alakası yokmuş gibi davranır. Seçim afişlerinde bile Yeşiller’in ismi yer almamaktadır.

Seçim kampanyasında ağır Svabya aksanıyla konuşan, en sevdiği yemek Alp bölgesinin klasiklerinden Käsespätzle olan, hayatının mottosu yine Schwäbisch aksanıyla “So isch nô au wieder (Öyle işte) olan Cem Özdemir’in tüm mevcudiyetiyle taşıdığı “Ben Almanya’ya aitim.” pankartının puntoları oldukça büyüktür. “Heimat” (vatan) ifadesi muhafazakâr siyaset haricindeki siyasiler için uzak bir kavramken, Cem Özdemir, 2018 yılında Federal Mecliste Yeşiller milletvekili olarak yaptığı konuşmada, “Vatanım Svabya’yı bozmanıza izin vermeyeceğim.” diye haykırır.

Onun profilindeki birçok siyasetçi, pürüzsüz bir Almanca konuşurken onun yerelliğe verdiği abartılı atıf ilgi çeker. Çoğu zaman insan onu dinlerken, şive komedisinin ağır bastığı bir sitcom seyrediyormuş hissine kapılır. Nitekim Baden-Württemberg’teki seçimlerde kullandığı seçim afişinin sloganı Özdemir’in yerelliğini vurgulayan tarzına atıf yapar: “Sie kennen ihn”, yani “Onu tanıyorsunuz.”

2011’den beri Winfried Kritschmann’ın yönettiği Baden Württemberg eyaletinde, artık siyasete veda eden parti arkadaşının yerine oturmak isteyen Özdemir, seçim kampanyasının ortasında, Tagesspiegel’in deyimiyle, “Anadolulu Schwabenlı” olarak Kanadalı hukukçu Flavia Zaka ile evlenir. Baden Württemberg eyalet seçimlerinden yalnızca üç hafta önce evlenmesiyle ilgili spekülasyonlar, Almanya’nın güneybatısındaki muhafazakâr eyalette “alışılmadık” bir birlikteliğin seçim sonuçlarını etkilememesi ile ilgili olduğu söylenir.

Özdemir’in Filistin ve Müslüman Cemaate Dair Söylemleri

Filistin, özellikle de 7 Ekim sonrası Gazze’de işlenen soykırım, dünya genelinden siyasetçileri yeniden tanımak için bize yeni filtreler de sunuyor. Dünya kamuoyunda canlı izlediğimiz soykırıma kimlerin destek olduğunu, kimlerin savaş suçu işleyip kimlerin cezasızlıkla donatıldığını ve uluslararası hukukun nasıl kullanıldığını Gazze filtresiyle görmek mümkün. Bu açıdan Cem Özdemir’in 7 Ekim sonrasındaki yorumlarına bakmakta da fayda var:

Yeşiller’in en önde gelen siyasetçisi olarak Özdemir, Berlin’de Filistin yanlısı protestolara katılan çevre aktivisti Greta Thunberg hakkında şunu söyledi: “Hepimiz, bu genç kadın hakkında neler söylediğimizi yeniden düşünmeliyiz. Bence bu (Greta’nın Filistin dayanışmasına katılması) korkunç ve kötü.”

Özdemir, 7 Ekim 2023’te, Hamas’ın İsrail’e yönelik terör saldırılarının üzerinden henüz birkaç saat geçmemişken, Almanya’daki Müslüman cemaatlerin “sağır edici bir sessizlik” içinde olduğunu söyleyip şöyle bir paylaşım yaptı: “Terör, cinayet ve adam kaçırma olayları ışığında, İslami kuruluşlarla ilgili konulardaki saflık artık sona ermeli.”

Buna karşın Özdemir, 7 Ekim sonrasında Gazze’de işlenen soykırıma dair sessiz kaldı. İsrail’in 500 Filistinliyi öldürdüğü gün, İsrail ile Alman üniversiteleri arasında daha fazla iş birliği yapılması gerektiğini açıkladı. Almanya’daki İslami cemaatlerin Türkiye’deki hükümetin bir kolu olduğu iddiasını durmaksızın yineledi.

Göç Kökenli Toplumla Arasına Mesafe Koyan Bir Siyasi Profil

Türkiyelilik ve Avrupalılık Arasında Döner Kebap

YEMEK VE ÖTEKİ 3 Aralık 2022

Özdemir, bir “göçmen siyasetçisi” olmamak adına, göç kökenlilerin meselelerine o kadar dışarıdan ve “göçmenler” şeklindeki homojenleştirerek ele aldı ki, dışarıdan izleyen birisi, onun göç kökenli oluş suçunu tazmin etmek için bu kadar gayretli olduğu varsaımında bulunabilir. Almanya’da ana akım seçmen, onun Alman toplumuna “”ihanet edip” paralel toplumlarda ve gettolarda yaşayan kriminel ve medeniyetten uzak göç kökenlilerin menfaatlerini savunamayacağına artık yemin edebilir.

Belki de Cem Özdemir’in Alman siyasetine bıraktığı en dikkat çekici izlerden biri budur: Göç kökenli bir siyasetçinin ana akım siyasette kabul görebilmesi için çoğu zaman kendi kökeninden mesafe alması, hatta dezavantajlı göçmen gruplara yönelik sert eleştiriler yöneltmesi beklenir. Özdemir’in siyasi profili de tam olarak bu gerilimin içinde şekilleniyor. Kendi göç kökenini çoğu zaman bir kimlikten ziyade sembolik bir referans olarak kullanırken, göç kökenli toplumla arasına belirgin bir mesafe koyuyor. Bugün o artık Almanya’daki göç kökenli toplumun içinden konuşan bir siyasetçi değil; zaten böyle bir iddiası da yok. Ancak eleştirmenlerine göre mesele yalnızca mesafe koymakla sınırlı değil: Özdemir, göç kökenlilerin kendi kimlikleriyle kamusal alanda var olmasına da çoğu zaman kuşkuyla yaklaşıyor. Yanlış taraftan alkış almaktan çekinmediğini söylerken, o alkışların kendisini eleştirdiği topluluklardan giderek daha da uzaklaştırdığını ise çoğu zaman görmezden geliyor.