Çin Devlet Başkanı Şi Cinping (Xi Jinping), Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve ABD Başkanı Donald Trump, perşembe günü Çin’in Shenzhen kentinde düzenlenen Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi kapsamında bir araya geliyor. Bu, kuşkusuz sıra dışı bir buluşma. Dünyanın en büyük üç gücünün liderlerinin küresel meseleleri yüz yüze görüşme fırsatı bulması pek sık rastlanan bir durum değil.

Üç liderin buluşması, 1945 yılındaki Yalta Konferansı’yla karşılaştırılıyor. İkinci Dünya Savaşı’nın ardından düzenlenen bu konferansta ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt, Birleşik Krallık Başbakanı Winston Churchill ve Sovyetler Birliği lideri Josef Stalin, dünyayı kendi nüfuz alanları arasında paylaşmak üzere bir araya gelmişti.

Ama Shenzhen’de ikinci bir Yalta yaşanmıyor. Üstelik bu zirve, tek başına değerlendirilmesi gereken bir gelişme de değil. Şi, bu yılın mayıs ayında Trump ve Putin’i kısa aralıklarla Pekin’de ağırlamıştı. Trump da eylül ayında Şi’yi Washington’da konuk etmiş, geçen yıl ise Alaska’da Putin’le görüşmüştü. Bütün bu görüşmeler, uluslararası siyasette daha köklü bir değişimin yaşandığına işaret ediyor. Soğuk Savaş sonrasında uluslararası kurumlara ve çok taraflı müzakerelere dayanan anlayışın yerini, büyük güçlerin ilişkilerini liderler arasındaki doğrudan temaslarla yürüttüğü yeni bir diplomasi biçimi alıyor.

Görünen o ki bundan sonra dünya siyasetinin olağan işleyişi böyle olacak. Çin, Rusya ve ABD, küresel meseleleri yönlendiren gayriresmî bir yönetim kurulu gibi hareket ederken Avrupa ve diğer orta ölçekli güçler giderek karar alma süreçlerinin dışında kalacak.

Müzakereye Kimin Katılacağını Büyük Güçler Belirliyor

Çin, Rusya ve ABD stratejik rakip olmayı sürdürse de uluslararası siyasetin nasıl yürütülmesi gerektiği konusunda giderek birbirine yaklaşıyor. Üç ülke de uluslararası meselelerin kurumlar ve ittifaklar aracılığıyla değil, az sayıdaki büyük gücün doğrudan görüşmeleriyle ele alınması gerektiği düşüncesini paylaşıyor.

Elbette bu, üç ülke arasında resmî bir ittifak kurulduğu anlamına gelmiyor. Hatta Çin ile Rusya arasında bile böyle bir ittifaktan söz etmek mümkün değil. Uluslararası düzeni birlikte yeniden tasarlamaya yönelik koordineli bir girişim de söz konusu değil. Daha çok, dünya siyasetinin büyük güçler tarafından yönetilmesi gerektiğine dair ortak bir eğilimden bahsedilebilir.

Üç ülke de büyük güçlerin özel haklara ve uluslararası gelişmelere yön verme konusunda ayrıcalıklı bir söz hakkına sahip olduğu bir dünya düzeninden yana. Böyle bir düzende önemli meseleler doğrudan büyük güçler arasında müzakere edilirken diğer ülkelerin sürece katılımı sınırlandırılıyor. Savaşlar, güvenlik sorunları ya da ekonomik istikrar gibi konularda büyük güçler, uluslararası kurumlar üzerinden ilerlemek yerine doğrudan üst düzey diplomasi yürütmeyi giderek daha fazla tercih ediyor.

Örneğin Rusya ve ABD, Ukrayna’daki savaşı sona erdirmek amacıyla bu yıl Abu Dabi’de yürüttükleri barış görüşmelerinin üçüncü turunu kısa süre önce tamamladı. Ukrayna görüşmelere katılırken Avrupalı müzakereciler masada yer almadı. Böyle bir dünyada güç, yalnızca hangi kararların alınacağını değil, o kararlar görüşülürken masada kimlerin bulunacağını da belirliyor.

Avrupa’nın Güvenliği Avrupa Olmadan Görüşülüyor

Bu eğilimin en belirgin kaybedeni Avrupa. Geçen hafta Abu Dabi’de yapılan görüşmelerde Rus heyeti, Avrupa’da Soğuk Savaş dönemindeki nüfuz alanlarını esas alan yeni bir güvenlik düzeni kurulmasını istediğini açıkça dile getirdi. Trump da benzer bir ihtimale işaret ederek ABD’nin savaşı sona erdirmek için “Avrupa’nın tamamını” kapsayacak büyük bir anlaşma üzerinde çalıştığını söyledi.

Görüşmelerin ardından ABD’nin özel temsilcisi Jared Kushner, Washington’ın Avrupa’yı da sürece dâhil etmek istediğini belirtti. Fakat ardından dikkat çekici bir yorumda bulundu: Avrupa adına güvenilir biçimde konuşabilecek bir muhatap bulmak, Rusya’yı Avrupalıların görüşmelere katılmasına ikna etmekten daha zor olabilirdi.

Kushner’ın bu sözleri Avrupa’da alarm zillerinin çalmasına yol açtı. Aynı zamanda kıtanın giderek daha fazla bölündüğü ve küresel siyasette etkili bir aktör olmaktan uzaklaştığı yönündeki kaygıları da güçlendirdi. Ama daha önemli bir gelişme, Şi’nin Shenzhen’deki üçlü zirveye katılmayı kabul etmesi oldu. Avrupa’nın Abu Dabi görüşmelerinin dışında bırakıldığını gören Şi, Trump ve Putin’le bir araya gelerek, Ukrayna zirvenin gündeminde olmasa bile Avrupa’nın dışlanmasına meşruiyet kazandırma riskini göze almış oldu.

Şi’nin Çok Kutuplu Dünya Söylemi Shenzhen’de Sınanıyor

Bu durum, Çin açısından çelişkili bir tablo ortaya çıkarıyor. Şi, uzun zamandır çok kutuplu bir dünya düzeninin önemini vurguluyor ve uluslararası siyasetin birkaç büyük gücün hâkimiyetinde olduğu Soğuk Savaş anlayışını eleştiriyor. Pekin yönetimi de daha önce Ukrayna konusundaki görüşmelerde Avrupa’nın mutlaka müzakere masasında yer alması gerektiğini savunmuştu.

Buna rağmen Şi, Trump ve Putin’le görüşmeyi kabul etti. Dahası, Çin Dışişleri Bakanlığı zirveyi “çığır açıcı öneme sahip” bir buluşma olarak nitelendirdi. Bakanlık, üç liderin “dünya barışının korunması ve büyük güçler arasındaki ilişkilerde stratejik istikrarın geliştirilmesi konusunda kapsamlı görüş alışverişinde bulunacağını” açıkladı.

Bu açıklama, Pekin’in diğer ülkeleri dışarıda bırakan, büyük güçler merkezli bir diplomasi anlayışını benimsediğini düşündürüyor. Avrupa ise bu gelişmeyle birlikte yüzleşmesi kolay olmayan bir gerçekle karşı karşıya kalıyor. Avrupa hâlâ dünyanın en büyük ekonomik ve teknolojik merkezlerinden biri. Ama sahip olduğu ekonomik ve teknolojik gücü, uluslararası arenada ağırlığı olan ortak bir siyasi ve stratejik tutuma dönüştürmekte zorlanıyor. Shenzhen’deki buluşmanın sembolik anlamı da tam burada ortaya çıkıyor. Üç lider, Avrupa’nın geleceğini yakından ilgilendiren meseleleri görüşecek. Ama Avrupa, kendi geleceğinin tartışıldığı masada bir kez daha yer almayacak.

Alternatif Arayışı: Orta Ölçekli Güçler Birlikte Ne Kadar Etkili Olabilir?

Yine de büyük güçler arasındaki doğrudan diplomasinin yeniden öne çıkması, orta ölçekli güçlerin artık önemsiz olduğu anlamına gelmiyor. Avrupa ülkeleri, Kanada, Avustralya, Japonya, Güney Kore ve Güneydoğu Asya’nın önde gelen ülkeleri, uluslararası sistemdeki güç dengelerini değiştirebilecek askerî kapasiteye ya da jeopolitik ağırlığa sahip olmayabilir.

Fakat bu ülkelerin hâlâ yararlanabilecekleri kurumları, uluslararası ilişki ağları ve kurabilecekleri ittifaklar var. Uluslararası kuralların belirlenmesinde rol oynayabilir, mevcut kurumların ayakta kalmasını sağlayabilir ve büyük güçlerin hareket alanını sınırlayabilecek ortaklıklar geliştirebilirler.

Kanada Başbakanı Mark Carney’nin orta güçler arasında daha yakın iş birliği kurulması yönündeki çağrısı da bu düşünceye dayanıyor. Carney, büyük güçler arasındaki rekabette taraf seçmek yerine, “her şey yolundaymış gibi davranmayı bırakıp gerçekleri açıkça dile getirmek” gerektiğini savunuyor. Bunun yanında, “mesele bazında, birlikte hareket edebilecek kadar ortak noktası bulunan ülkelerle işleyen koalisyonlar kurmanın” önemini vurguluyor.

Küresel güç az sayıda liderin elinde toplandıkça orta güçlerin birlikte hareket etmesi için de daha fazla neden ortaya çıkıyor. Bu ülkeler, dünya düzeninin genel yönünü belirleyebilecek konumda olmayabilir. Ancak bu düzenin nasıl işleyeceğini belirleyen kurallar, normlar ve kurumlar üzerinde hâlâ söz sahibi olabilirler.

Dolayısıyla Shenzhen Zirvesi’nin gündeme getirdiği asıl soru, bir avuç büyük gücün dünya siyasetinde sahip oldukları orantısız etkiyi kullanmaya devam edip etmeyeceği değil. Bunu yapacaklarına şüphe yok. Asıl soru, dünyanın geri kalanının buna nasıl karşılık vereceği.

NOT: Bu yazının İngilizce aslı, 18 Kasım’da The Conversation tarafından yayımlanmıştır. Orijinal içerik Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) lisansı altında tercüme edilmiştir.