Avusturya’da Başörtüsü Yasağı: “İdeolojik Daralmaların Ötesine Geçmeliyiz!”

Avusturya’da eylül ayında 14 yaş altındaki kız öğrenciler için bir başörtüsü yasağının yürürlüğe girmesi planlanıyor. Siz uzun yıllardır bu konuyla ilgileniyorsunuz ve aynı zamanda Avusturya İslam Cemaati (IGGÖ) Okul Dairesi Başkanı’sınız. Avusturya’daki başörtüsü yasağına ilişkin bu yeni tartışmayı toplumsal, hukuki ve eğitim politikaları açısından nasıl değerlendiriyorsunuz?

Aslında bu meselenin artık kapanmış olduğunu umuyorduk. Zira Anayasa Mahkemesi, Aralık 2020’de okullarda 10 yaşına kadar olan çocuklara yönelik başörtüsü yasağı hakkında çok açık bir karar vermişti. O dönemde yürürlükte olan yasağın neden iptal edildiğine dair gerekçeler de son derece netti. Avusturya’da başörtüsü yasağıyla eşitlik ilkesinin ve din özgürlüğünün ihlal edildiği, ebeveynlerin çocuklarını yetiştirme hakkına müdahale edildiği tespit ediliyordu.

Benim şahsen en dikkat çekici bulduğum bölüm ise şuydu: 2020 yılında Anayasa Mahkemesi, bir kıyafet unsurunun birden fazla şekilde yorumlanabileceği durumlarda, özellikle din ve dünya görüşü özgürlüğü söz konusu olduğunda, devletin bu yorumlardan birini benimseyemeyeceğini açıkça ifade etmişti. Dolayısıyla mahkeme, hiç kimsenin kendi şahsi görüşünü temel haklara ilişkin hukuki değerlendirme için esas alamayacağını ortaya koymuştu.

Fakat bugün tam olarak bu yapılıyor. Avusturya Entegrasyon Bakanı’nın konuya ilişkin hemen her röportajında başörtüsünün bir “baskı sembolü” olduğu vurgulanıyor ve bu şekilde yasak lehine kamuoyu oluşturulmaya çalışılıyor.

Anayasa Mahkemesinin karar metni kamuya açık ve ortaya koyduğu argümanlar hâlâ son derece okunmaya değer. Dolayısıyla Anayasa Mahkemesinin 2020 yılında ortaya koyduğu tespitler bugün için de geçerliliğini koruyor.

Toplumsal açıdan bakıldığında ise, orantısız bir başörtüsü yasağı nedeniyle tam da okul huzurunu bozmayan öğrenciler hedef alınıyor.

Hukuki açıdan değerlendirildiğinde, Avusturya’da başörtüsü yasağının yeniden gündeme getirilmesi ve hatta şimdi 14 yaşına kadar genişletilmesi anayasal açıdan ciddi sorunlar barındırıyor. Bu durum yalnızca yukarıda belirtilen gerekçelerden değil, yasa tasarısının değerlendirme sürecinde yapılan eleştirilerden de açıkça anlaşılıyor. Katolik ve Protestan kiliselerinden kadın örgütlerine, Eşit Muamele Savcılığı’ndan büyük sivil toplum kuruluşlarına ve tanınmış eğitimcilere kadar çok sayıda kurum ve kişi eleştirilerini resmî olarak parlamentonun internet sayfasında paylaştı.

Eğitim politikaları açısından ise, yasağın doğrudan muhatabı olan birçok kişi bu yasanın uygulanmasının okul işleyişi üzerinde ciddi bir yük oluşturacağını ifade etti. Eğitim Bakanlığının yayımladığı bir genelgede, yasanın uygulanmasına engel olan kişiler için disiplin hukuku kapsamında yaptırımlar uygulanabileceği belirtilmişti. Bu durum öğretmenler arasında hoşnutsuzluk ve hatta protestolara yol açtı.

Ayrıca tekrar tekrar vurgulanan bir diğer husus da şu: Eğitim sisteminde ele alınması gereken çok daha önemli meseleler varken, kaynakların tartışmalı bir yasanın uygulanmasına ayrılması nedeniyle bu konular geri planda kalıyor.

Avusturya’daki Müslüman toplum, özellikle de evlatları başörtüsü yasağından etkilenen ebeveynler bu düzenlemeyi nasıl algılıyor? Sizin gözlemleriniz neler?

Etkilenenler ve memnuniyetsizlikleri oldukça büyük. Ebeveynler, sanki çocuklarını kendilerinden korumak gerekiyormuş gibi gösterilmelerine öfkeleniyorlar. Müslüman aileler para cezaları ile hukuken sorumlu tutuluyorlar ve yasa tarafından çocuklarına yönelik bu yasağı uygulamaya zorlanıyorlar. Birçok ebeveyn, yasanın kendilerini baskıya zorladığını ifade ediyor. Oysa yasa sözde baskıdan korumayı amaçlıyor…

Kız çocukları ise kendilerini son derece güvensiz hissediyor; çünkü bu uygulama pedagojik açıdan okulda onlara sürekli öğretilen “kendi kaderini tayin hakkının güçlendirilmesi” anlayışıyla hiçbir şekilde örtüşmüyor. Din öğretmenleri bu konuda çok fazla temasta; çünkü öğrenciler kaygılarını onlarla paylaşıyorlar. Örneğin başörtülerinin bir anda çekilip çıkarılabileceğinden ya da yasanın ırkçı hakaretler için bir tür serbestlik sağlayabileceğinden endişe ediyorlar.

Sonuç olarak, kişinin kendi kararına saygı gösterilmemesinin ne kadar incitici olduğu da konuşmamız gerek. Avusturya’da başörtüsü yasağı ile tartışma öyle bir noktaya gelmiş durumda ki, bugün başörtüsü takmaya başlayan birçok kız çocuğu ilk olarak şu cümleyle karşılaşıyor: “Başörtünü kesin başkalarının zoruyla takmışsındır!”

Biz IGGÖ Okul Dairesi olarak, Ramazan ya da okul bağlamında namaz gibi konularda rehberlik materyalleri sunduğumuz gibi, başörtüsü konusunda da bir çalışma yayımladık. Bu çalışmayla hem Müslüman cemaate hem de kamuoyuna yönelik bilgilendirme yapmayı hedefliyoruz.

Nisan ayında, IGGÖ’nün girişimiyle söz konusu başörtüsü yasağına yönelik bir hukuk mütalaası hazırlandı. Bu mütalaada, yasağın biçimsel olarak genel bir düzenleme gibi sunulmasına rağmen, fiiliyatta yalnızca belirli bir dinî topluluğu, yani Müslümanları ve somut olarak da İslami başörtüsünü hedef aldığı belirtiliyor. 2019 yılındaki benzer bir düzenleme, benzer gerekçelerle 2020’de yürürlükten kaldırılmıştı. Önceki başörtüsü yasağı anayasal açıdan zaten başarısız olmuşken, bu tartışma neden sürekli yeniden gündeme geliyor? IGGÖ’nün bundan sonraki stratejisi nasıl olacak?

Başörtüsü meselesi, ne yazık ki popülist söylemler ve kimlik siyaseti açısından her yönde kullanılmaya elverişli bir konu. Bunun etkilerini ise yıllardır en çok Müslüman kadınlar hissediyor. Sembol siyaseti toplumu kutuplaştırıyor. Özellikle gençler kendilerinin Avusturya toplumunda istenmediği sonucuna varıyorlar. Görünürlükle ilgili her konuda, örneğin dinî bayramlar meselesinde de olduğu gibi, son dönemde yeni dirençlerle karşılaşıyoruz. Sanki Müslümanların mümkün olduğunca görünmez olması isteniyor. Bunun demografik gelişmelerle de bağlantısı olabilir. Nitekim Viyana’daki bazı sınıflarda Müslüman çocukların oranı yüzde 80’e ulaşmış durumda.

IGGÖ burada işleyen bir hukuk devletine güveniyor ve buna uygun hukuki adımlar atıyor. Bunun yanında, yanlış anlamaları ve önyargıları gidermek için daha yoğun bir diyaloğa da ihtiyaç var. Üstelik yalnızca dışa dönük değil, içe dönük bir diyaloğa da. Bu noktada, kurum içi Müslüman tartışma ve fikir alışverişini teşvik eden Diyalog Forumu (DIAF) formatı önemli bir role sahip.

Hem Avusturya’da hem de diğer Avrupa ülkelerinde başörtüsü yasakları çoğu zaman “toplumsal entegrasyon” veya “kadın-erkek eşitliği” gibi argümanlarla gerekçelendiriliyor. Siz bu söylem kalıplarını nasıl değerlendiriyorsunuz?

Bu söylemler oldukça tanıdık; hatta bunların bir kısmı Fransız işgali altındaki Cezayir döneminde bile kullanılmıştı. Bunları analiz etmek ve görünür kılmak, insanları eleştirel bir düşünmeye davet edebilir. Aynı şekilde, Almanca konuşulan ülkelerde toplumsal eşitlik adına elde edilen birçok kazanımın aslında oldukça yeni olduğunu hatırlamakta da fayda var. 20. yüzyılın 1970’li yıllarına kadar bir erkek, eşinin çalışmasını yasaklayabiliyordu. Bu durum, bugün neden bazı hassasiyetlerin bulunduğunu anlamayı da kolaylaştırıyor.

Burada Müslüman kadınların kendi sesleri de büyük önem taşıyor; çünkü onların “mağdur” köşesine itilmesine izin vermemeliyiz. Kendi haklarını özgüvenle savunmaları ve aynı zamanda kadınları dezavantajlı duruma düşüren yapılara karşı eleştirel olabilmeleri -ki bu yapılar yalnızca dinle açıklanamayacak kadar derinler- tartışmaya yapıcı bir katkı sağlayabilir.

Daha 2019 yılında, başörtülü ve başörtüsüz Müslüman kadınların yayımladığı bir deklarasyon da tartışmalarda oldukça faydalı olmuştu. Bu metin bugün hâlâ geçerliliğini koruyor.

Almanya’da da benzer yasak talepleri zaman zaman gündeme geliyor. Sizce bu tür siyasi tartışmaların ve olası yasakların Müslüman kız çocukları üzerinde psikolojik, sosyal ve kimliksel açıdan nasıl etkileri oluyor?

Çok önemli bir soru! Az önce değindiğim gibi çoğunluk toplumundan yabancılaşma tehlikesi gibi etkiler söz konusu. Görünen o ki, çoklu kimliklerin mümkün olduğunun kabul edilmesi, yani bir insanın hem Müslüman olup hem de Avusturya’da ya da Avrupa’da kendisini evinde hissedebiliyor olmasının kabul edilmesi konusunda daha önümüzde uzun bir yol var.

Müslüman kimliğinin kabul görmemesinin duygusal etkileri vardır. Dahası, damgalanmanın insanları sonunda gerçekten sorunlu görüşleri savunan ve sosyal medyada yoğun biçimde mobilize olan çevrelerin kucağına itebilmesi de tehlikeli bir olgudur. Hayal kırıklığı yaşayan gençler, bu tür negatif influencer’ların etkisine kolayca girebiliyor. Böylece yasak siyaseti, aslında hep birlikte “aşırılıkçı” olarak engellemek istediğimiz çevrelere de zemin hazırlamış oluyor.

Fakat buna bir-iki cümleyle cevap vermek neredeyse imkânsız. Bu konuda ciddi, tarafsız ve ampirik araştırmalar yapılması çok önemli. Özellikle Fransa’dan bu konuda bazı çalışmalar mevcut. Ancak burada da sorunlar var: Siyasi tartışmalarda politik aktörler genellikle sadece kendi ideolojik çizgilerine uygun araştırmaları seçip alıntılıyorlar.

Asıl büyük temenni ise şu olurdu: İdeolojik daralmaların ötesine geçmek! Evet, başörtüsü görünür bir sembol. Ama lütfen onu kimlik siyaseti uğruna aşırı sembolik bir yükle donatmayalım! Ve bu, herkes için geçerli, zira Müslümanlar bağlamında da bunu yaşadığımız dönemler oldu.

Çocuklara yönelik başörtüsü yasağını savunanlar, sıkça çocukların dinî baskıdan korunması gerektiğini öne sürüyor. Özellikle pedagojik açıdan siz bu argümana nasıl yaklaşıyorsunuz?

Pedagojik açıdan önemli olan, bireyin kendi bilinçli ve özgür kararlarını verebilecek şekilde gelişimini desteklemektir. Bu yaklaşım, niyetin önemini merkeze alan İslam anlayışıyla da örtüşmektedir. Zira ibadetler, bilinçli bir niyetin oluşmasını gerektirir. İster namaz, ister oruç, isterse başörtüsü olsun; bunların anlam kazanabilmesi için kişinin kendi iradesiyle karar vermesi gerekir.

IGGÖ uzun yıllardır kararlılıkla bireyin kendi kaderini tayin hakkını savunuyor ve her türlü zorlamaya karşı duruyor. Bu konuda özellikle ebeveynler arasında da önemli bir bilinç gelişimi mevcut. Aileler artık çocuklarını baskılamak yerine onlara rehberlik etmenin önemini daha fazla sorguluyor ve benimsiyor.

Öte yandan çocukların da kendilerine ait dinî duyarlılıkları ve ihtiyaçları olabileceği kabul etmek durumundayız. Bu hak, Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi’nde de açıkça yer alıyor.

Avusturya’da başörtüsü yasağının okul hayatında somut olarak ne gibi etkileri olur? Çatışmalar, dışlanmalar ya da Müslüman ailelerin devlet eğitim kurumlarına karşı daha mesafeli hale gelmesi gibi durumlar söz konusu olur mu?

Bazı ailelerin çocuklarını evde eğitime yönlendirmeyi düşündüklerini duyuyoruz. Ancak bunun özellikle kız çocukları açısından doğuracağı kısıtlamalar düşünüldüğünde, aileler bir öncelik değerlendirmesi yapmak zorunda kalacaklar. Başka bir ifadeyle mesele, “zararı en aza indirmenin en iyi yolu nedir?” sorusuna dönüşüyor. Hiç şüphesiz eğitim burada çok yüksek bir değere sahip.

Asıl endişe verici olan ise, Avusturya’ya henüz yeni gelmiş ailelerin okul sistemi hakkında olumsuz bir izlenim edinmeye başlaması. Burada ciddi bir çelişki ortaya çıkıyor: Bir yandan bu insanlara değerler derslerinde demokrasi ve katılım öğretilmek isteniyor; diğer yandan ise kendilerine yönelik tutumlar, onların geldikleri ülkelerdeki otoriter yapıları hatırlatıyor.

Müslüman öğrenciler bu tartışmaları nasıl deneyimliyor? Özellikle aklınızda kalan geri bildirimler var mı?

Hafızamda en çok yer eden ifadelerden biri, bir öğrencinin “cezalar için harçlığımı biriktirmeye başladım” demesiydi. Ya da bazı öğrencilerin din dersi öğretmenlerine, “İş ciddiye biner ve biri başörtümüzü çekip çıkarmaya kalkarsa size sığınabilir miyiz?” diye sormaları…

Bu tür ifadeler aynı zamanda çocukların kendi hakları konusunda bilinçlendirilmesinin ne kadar önemli olduğunu da gösteriyor. Çünkü böyle bir yasa çıksa bile her türlü fiziksel müdahale ve şiddet elbette yasak olmaya devam edecek.

Devlete bağlı Eşit Muamele Avukatlığı gibi önemli kurumlar da bunu açıkça vurguluyor. Özellikle bu kurumlara atıf yapmak, hukuk devletinde temel hakları koruyan mekanizmaların işlemeye devam ettiğini göstermeye ve oluşabilecek güven kaybını önlemeye yardımcı olabilir.

Avrupa bağlamında dinî semboller konusunda oldukça farklı düzenlemeler mevcut. Avusturya’nın yaklaşımını Avrupa genelinde nasıl değerlendiriyorsunuz?

Şaşırtıcı olan, Avusturya’nın Müslüman görünürlüğüne yönelik tutumunun ne kadar hızlı değiştiği. Eğitim Bakanlığı’nın 1992 tarihli bir genelgesinde şu ifadeler yer alıyordu:

“Müslüman kızların (ve kadınların) yükümlü olduğu başörtüsü kullanımı, dinî gerekçelere dayanan bir kıyafet düzenlemesi olarak Temel Haklar Yasası’nın 14. maddesi kapsamında değerlendirilmektedir. Buna karşılık okul düzenini belirleyen okul yasasında belirli bir kıyafet zorunluluğu öngören bir norm bulunmamaktadır. Dinî yükümlülüklerin nihai yorumu ise din dışı mercilere ait değildir.”

Başörtüsü tartışmalarının tarihsel gelişimi bu bağlamda dikkat çekici. Ne yazık ki Avrupa Birliği Temel Haklar Ajansı’nın (FRA) araştırmasına göre Avusturya, Avrupa’da İslam karşıtlığının en yoğun hissedildiği ülkelerden birisi.

Eğer amaç gerçekten çocukların korunması, eğitimde fırsat eşitliği ya da toplumsal cinsiyet eşitliği ise, sizce bunun için hangi alternatif yollar izlenebilir?

Mevcut yasal çerçeve aslında yeterli. Çünkü bir çocuğun başörtüsü takmaya zorlanması durumunda zaten çocuk koruma mekanizmaları devreye girecektir.

Avusturya’da son yıllarda “özgür alan olarak okul” anlayışı sıkça dile getiriliyor. Bu yaklaşım, bürokrasiyi azaltarak öğretmenlerin esas pedagojik çalışmalara daha fazla zaman ayırmasını hedefleyen birçok olumlu düşünceyi içinde barındırıyor ve bundan tüm öğrencilerin faydalanması amaçlanıyor.

Sadece Müslüman çevrelerden değil, farklı kesimlerden de şu eleştiriyi açıkça duyuyoruz: Öğretmenlerle çocuklar ve gençler arasındaki güven ilişkisini zedeleyen ayrımcı bir yasa, bu anlayışla bağdaşmıyor.