Arap Zamkı Ticareti Sudan’daki Savaş Ekonomisini Nasıl Besliyor?
Gazlı içeceklerden şekerleme, ilaç ve kozmetiğe kadar yüzlerce üründe kullanılan Arap zamkının küresel arzında Sudan kilit konumda. Ancak üretim alanları ve ticaret güzergâhları, iç savaşta silahlı tarafların gelir sağladığı ağlara dönüşürken kaçakçılık Sudanlı çiftçilerin kazançlarını azaltıyor, küresel tedarik zincirlerindeki menşe ve izlenebilirlik sorunlarını derinleştiriyor.
Bir kutu gazlı içecek, bir paket şekerleme veya bir kozmetik ürününün Sudan’daki iç savaşla bağlantılı olabileceği ilk bakışta kolayca fark edilmiyor. Ama bu ürünlerin çoğunda farklı bileşenlerin birbirinden ayrılmasını önleyen, aromaları sabitleyen ve ürünün yapısını koruyan Arap zamkı bulunuyor. Akasya zamkı veya akasya sakızı olarak da bilinen bu doğal ürün, Sudan’ın başlıca ihracat kalemleri arasında yer alıyor.
Birleşmiş Milletler ise Arap zamkı (gum arabic) ticaretinin artık yalnızca küresel tedarik zincirleri açısından değil, Sudan’daki savaş ekonomisi bakımından da incelenmesi gerektiği uyarısında bulunuyor. Reuters’ın aktardığına göre, üretim bölgeleri ve ticaret yolları üzerinde denetim kuran silahlı taraflar ürünlere el koyuyor, tüccarlardan ücret alıyor ve sınır aşan kaçakçılık ağlarından gelir elde ediyor. Böylece dünyanın dört bir yanında tüketilen sıradan ürünlerin içindeki görünmez bir katkı maddesi, üç yılı aşkın süredir devam eden savaşın finansman kanallarından biri hâline geliyor.
BM’nin Temmuz 2026’da yayımladığı rapora göre Arap zamkı, altın ve hayvancılık ürünleriyle birlikte savaşan tarafların gelir elde ettiği ticari kaynaklar arasında bulunuyor. Ürünün ihracat değeri altına kıyasla daha düşük olsa da geniş üretim alanları ve sınır aşan ticaret yolları, bu hatlar üzerindeki denetimi silahlı taraflar açısından önemli kılıyor.
Arap Zamkı Nedir ve Hangi Sektörlerde Kullanılıyor?
Arap zamkı, özellikle Acacia senegal ve Acacia seyal türü akasya ağaçlarının gövde ve dallarından sızan, daha sonra kurutulup işlenen doğal bir salgı. Gıda etiketlerinde “akasya zamkı”, “gum arabic” veya E414 adıyla görülebiliyor. Tek başına belirgin bir tadı bulunmuyor; ama su ile yağın bir arada kalmasını sağlama, aromaları koruma ve ürünlerin kıvamını dengeleme gibi özellikleri nedeniyle sanayide geniş bir kullanım alanına sahip.
Materyalin genel kullanım alanlarını açıklayan incelemelere göre Arap zamkı gazlı içeceklerden dondurmaya, şekerlemelerden süt ürünlerine, ilaçlardan kozmetik ve boyaya kadar çok sayıda üründe bağlayıcı, dengeleyici ve kıvam düzenleyici olarak kullanılıyor. Aynı özellikleri benzer maliyetle sunabilecek bir alternatifin bulunmaması, Sudan’dan gelen ürüne talebi sürekli yüksek tutuyor. Al Jazeera’nın aktardığı verilere göre, uluslararası şirketler 2024’te yaklaşık 200 bin ton Arap zamkı ithal etti; küresel ticaretin değeri yaklaşık 300 milyon dolara ulaştı ve ortalama olarak her gün 500 tondan fazla Arap zamkı küresel sanayinin farklı alanlarında kullanılıyor.
Sudan’ın Arap zamkı pazarındaki ağırlığı ülkenin iklimi, geniş akasya alanları ve nesiller boyunca oluşan üretim bilgisiyle bağlantılı. Akasya kuşağı Somali’den Senegal’e kadar uzansa da savaş öncesinde dünya arzının yaklaşık yüzde 70 ila 80’i Sudan’dan geliyordu. Talebin daha yüksek olduğu “haşab” türü zamkın önemli bölümü de Sudan’ın batı ve orta kesimlerinde, özellikle -bir kez daha soykırım yaşandığı belirtilen– Darfur ile Kordofan’da üretiliyor.
Arap Zamkı Ticaretinin Dünya Ekonomisindeki Yeri
Ürün aynı zamanda kırsal ekonomi için önemli bir gelir kaynağı. Konuyla ilgili basından gelen soruları yanıtlayan Hollanda merkezli barış örgütü PAX’ın araştırmacısı Esther Bijl, yaklaşık bir milyon Sudanlı hanenin Arap zamkından doğrudan veya dolaylı biçimde ek gelir sağladığını belirtiyor. Bu sayı, yaklaşık 5 milyon kişiye, başka bir ifadeyle savaş öncesindeki Sudan nüfusunun yaklaşık yüzde 11’ine karşılık geliyor. PAX raporunda, Arap zamkının savaş öncesinde Sudan’ın toplam ihracatının yaklaşık yüzde 15’ini oluşturduğu belirtiliyor. Ülkenin yıllık Arap zamkı ihracatının değerine ilişkin tahminler ise 111 milyon dolar ile 183 milyon dolar arasında değişiyor. İhraç edilen ürünün yaklaşık yüzde 70’ini daha yüksek değere sahip haşab zamkı oluşturuyordu.
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütüne (FAO) göre akasya yetiştiriciliği, bazı küçük çiftçilerin yıllık gelirinin yüzde 38’ine kadarını karşılayabiliyor. Ağaçlar ayrıca toprağın verimliliğini ve su tutma kapasitesini destekliyor, rüzgârın etkisini azaltıyor ve çölleşmeyle mücadelede rol oynuyor.
Ürünün küresel önemini gösteren en dikkat çekici örneklerden biri, ABD’nin Sudan’a 1990’ların sonunda uyguladığı yaptırımlarda görülmüştü. Washington, Hartum yönetimine kapsamlı ekonomik kısıtlamalar getirirken Arap zamkını yaptırımların dışında bırakmıştı. Zira tedarikin kesilmesi, Sudan yönetiminden çok başta Coca-Cola olmak üzere bu maddeye bağımlı gıda ve içecek şirketlerini etkileyebilirdi.
Sudan İç Savaşı Nasıl Başladı?
Bugünkü savaşın kökleri, Sudan’ı yaklaşık 30 yıl yöneten Ömer el-Beşir’in 2019’da kitlesel protestoların ardından ordu tarafından devrilmesine uzanıyor. Beşir sonrasında askerî yöneticiler ile sivil muhalefet arasında bir geçiş düzeni kuruldu. Ama Sudan Silahlı Kuvvetlerinin başındaki Abdulfettah el-Burhan ile Hızlı Destek Kuvvetleri (RSF) lideri Muhammed Hamdan Dagalo, Ekim 2021’de yönetime birlikte el koyarak sivil geçiş sürecini kesintiye uğrattı.
İki komutan arasındaki ittifak uzun sürmedi. Hızlı Destek Kuvvetlerinin düzenli orduya hangi takvimle ve kimin komutası altında katılacağı, güvenlik kurumlarının denetimi ve gelecekteki siyasi düzende gücün nasıl paylaşılacağı konusunda anlaşmazlık çıktı. Gerilim 15 Nisan 2023’te Hartum’da silahlı çatışmaya dönüştü ve kısa sürede ülkenin farklı bölgelerine yayıldı. Sudan ordusunu Burhan, paramiliter Hızlı Destek Kuvvetlerini ise Hemedti adıyla da bilinen Muhammad Hamdan Dagalo yönetiyor. Hızlı Destek Kuvvetlerinin kökeni, 2000’li yıllarda Darfur’da ağır insan hakları ihlalleriyle ve soykırım yapmakla suçlanan Cancavid milislerine (Janjaweed) dayanıyor.
Savaşın gidişatı geçen üç yıl içinde birkaç kez değişti. Sudan ordusu 2025’te el-Cezire eyaleti ile Hartum’u yeniden ele geçirerek ülkenin kuzey, doğu ve orta kesimlerindeki hâkimiyetini güçlendirdi. Hızlı Destek Kuvvetleri ise Darfur’un büyük bölümünü kontrol ediyor ve Ekim 2025’te yaklaşık 18 ay süren kuşatmanın ardından Kuzey Darfur’un merkezi El Faşir’i ele geçirdi. Temmuz 2026 itibarıyla çatışmaların ağırlık merkezi Kordofan ve Mavi Nil bölgelerine kayarken Sudan fiilen ordu denetimindeki doğu ile Hızlı Destek Kuvvetlerinin hâkim olduğu batı arasında bölünmüş durumda.
Associated Press’in haberine göre, savaş yaklaşık 13 milyon kişiyi yerinden etti ve 34 milyon insanı insani yardıma muhtaç bıraktı. Can kaybını güvenilir biçimde belirlemek ise çatışma bölgelerine erişilememesi ve kayıt sistemlerinin çökmesi nedeniyle oldukça güç. Tarafların hiçbiri kesin bir zafer elde edemezken ateşkes girişimleri de kalıcı sonuç vermedi.
BM’nin Sudan Bağımsız Uluslararası Araştırma Misyonu da Şubat 2026’da, Hızlı Destek Kuvvetlerinin El Faşir’i ele geçirmesi sırasında gerçekleştirdiği etnik temelli katliamlar, sistematik cinsel şiddet ve zorla yerinden etmelerin soykırım özellikleri taşıdığı sonucuna ulaştı. Misyon, özellikle Zaghawa ve Fur topluluklarını hedef alan saldırılarda soykırım niyetinin makul tek açıklama olduğunu belirtti.
Arap Zamkı Savaş Ekonomisine Nasıl Girdi?
Arap zamkının savaşla bağlantısının merkezinde üretim bölgeleri ile ihracat güzergâhlarının farklı güçlerin denetiminde bulunması yer alıyor. Ürünün büyük bölümü Hızlı Destek Kuvvetlerinin kontrol ettiği veya çatışmaların sürdüğü Darfur ve Kordofan’da yetişiyor. Sudan’ın başlıca limanı Port Sudan ve resmî ihracat altyapısı ise ordunun kontrolündeki doğu kesiminde bulunuyor. Bu nedenle ürünün tarladan uluslararası pazara ulaşana kadar geçtiği hemen her aşama, silahlı aktörlerin gelir elde edebileceği bir noktaya dönüşüyor.
Sudan’ın Arap zamkı kuşağı, batıda Darfur’dan başlayarak Kordofan üzerinden Beyaz Nil, Mavi Nil, Sennar ve Gedaref’e kadar uzanıyor. Ürün, ordu kontrolündeki Port Sudan üzerinden resmî kanallarla ihraç edilirken Mısır ve Libya’ya uzanan kuzey güzergâhları ile Çad, Orta Afrika Cumhuriyeti ve Güney Sudan’a yönelen sınır aşan ticaret yolları da kullanılıyor. Harita: Perspektif.eu | Kaynak: PAX Hollanda
BM İnsan Hakları Ofisinin raporuna göre, Hızlı Destek Kuvvetlerinin kontrolündeki bölgelerden alınan önemli miktarda Arap zamkı komşu ülkelere kaçırılıyor. Ürün burada yerel üretimle karıştırılıyor veya başka bir ülkede üretilmiş gibi yeniden etiketleniyor. Ordu kontrolündeki bölgelerden gelen zamkın bir bölümü ise Port Sudan’a taşınarak resmî kanallardan ihraç ediliyor.
Hızlı Destek Kuvvetleri açısından gelir yalnızca ürünü doğrudan satmaktan oluşmuyor. Silahlı birlikler depolara ve stoklara el koyabiliyor, üreticiler ile tüccarlardan ödeme talep edebiliyor, kamyonların geçtiği yollar ve sınır noktalarında ücret toplayabiliyor. Hızlı Destek Kuvvetleri, yasa dışı ticaret suçlamalarını reddederek yalnızca ticaretin güvenliği karşılığında düşük ücretler aldığını savunuyor. Ama araştırmacılar, üretim bölgeleri ile güzergâhların silahlı aktörler tarafından kontrol edilmesinin zamk ticaretini savaşın finansman düzenine bağladığını belirtiyor.
Kaçak Arap Zamkı Ticareti Neden Takip Edilemiyor?
Arap zamkı işlendiğinde ürünün hangi ağaçtan veya ülkeden geldiğini belirlemek kolay değil. Sınırı geçtikten sonra başka stoklarla karıştırılabiliyor, yeni belgeler hazırlanabiliyor ve transit ülke menşe ülke olarak gösterilebiliyor. Sudan’dan Avrupa’ya yapılan doğrudan ithalat gerilerken tarihsel olarak sınırlı üretime sahip Mısır, Eritre ve Güney Sudan gibi ülkelerden yapılan satışların artması, ticaret yollarındaki bu değişikliğe işaret ediyor.
Ticaretin Avrupa ayağı birkaç büyük şirketin çevresinde yoğunlaşıyor. PAX’ın raporuna göre, Sudan’ın Arap zamkı ihracatının tarihsel olarak yaklaşık yüzde 70’i Fransız Nexira ve Alland & Robert ile Alman Alfred L. Wolff ve Norevo şirketleri tarafından gerçekleştiriliyordu. Nexira, dünya genelindeki Arap zamkı işleme faaliyetlerinin yüzde 40’ından fazlasını tek başına gerçekleştiriyor.
Nisan 2023’te başlayan savaş, Arap zamkı arzını tamamen durdurmadı; ticareti daha erişimi zor, pahalı ve parçalı hâle getirdi. Haşab zamkının ton fiyatı savaş sırasında iki kattan fazla artmasına rağmen arap zamkını tedarik eden çiftçilerin geliri aynı ölçüde yükselmedi. Zira yol üzerindeki ödemeler, yağma riski ve aracı sayısındaki artış maliyeti büyütüyor. Üreticilerin zamk toplamaktan vazgeçmesi veya akasya ağaçlarının yakacak amacıyla kesilmesi ise yalnızca bugünkü arzı değil, gelecek yıllardaki üretimi ve bölgenin çevresel dayanıklılığını da tehdit ediyor.
BM İnsan Hakları Ofisi, ürünü Sudan’dan veya komşu ülkelerden satın alan şirketlerden tedarik güzergâhlarını, aracıları ve menşe belgelerini daha ayrıntılı biçimde incelemelerini istiyor. Kuruma göre yalnızca ürünün ihraç edildiği ülkeye bakılması yeterli değil; zira Sudan’dan kaçırılan zamk komşu ülkelerdeki stoklarla karıştırılabiliyor ve yeni belgelerle dünya pazarına sunulabiliyor.
Sudan’daki savaş çoğu zaman altın madenleri, petrol sahaları ve dışarıdan gelen silahlarla birlikte ele alınıyor. Arap zamkı altın kadar büyük bir finansman kaynağı olmasa da savaş ekonomisinin gündelik ticaretin içine ne kadar derin biçimde yerleştiğini gösteriyor. Akasya ağaçlarından toplanan küçük zamk parçaları, bir yandan milyonlarca Sudanlı için geçim kaynağı olmayı sürdürürken diğer yandan kontrol noktaları, kaçakçılık güzergâhları ve küresel tedarik zincirleri üzerinden silahlı yapıların gelir elde ettiği bir ürüne dönüşüyor. (P)
