Dizilerde Müslümanlar: “İyi Müslüman, Kötü Müslüman’a Karşı”
Avrupa dizilerinde Müslüman karakterler artık daha görünür. Ancak bu görünürlük gerçekten çoğulcu bir temsile mi işaret ediyor, yoksa Müslümanlar hâlâ "iyi" ve "kötü" kategorileri arasında mı sıkıştırılıyor? Homeland'dan Skam'a, Elite'den We Are Lady Parts'a uzanan örnekler, ekranlardaki Müslüman temsillerinin geçirdiği dönüşümü ve hâlen devam eden sınırlarını gözler önüne seriyor.
Son yıllarda Avrupa’daki ekranlara yansıyan Müslüman karakterlerin görünürlüğü belirgin biçimde arttı. Bir zamanlar yalnızca haber bültenlerinde, göç tartışmalarında veya güvenlik politikaları bağlamında gündeme gelen Müslümanlar, bugün çok sayıda dizi ve filmde başrol ya da yardımcı karakter olarak yer alıyor. İlk bakışta bu durum, Avrupa ekranlarında daha kapsayıcı ve çoğulcu bir temsil anlayışının geliştiğine işaret ediyor gibi görünebilir. Ancak görünürlük ile temsil arasındaki farkı göz önünde bulundurduğumuzda daha karmaşık bir tablo ortaya çıkıyor.
Müslüman karakterlerin sayısının artması, bu karakterlerin nasıl temsil edildiği sorusunu ortadan kaldırmıyor. Aksine son yıllarda medya araştırmacıları ve kültürel çalışmalar alanındaki akademisyenler, Müslümanların ekranlardaki varlığının belirli kalıplar içerisinde yeniden üretildiğine dikkat çekiyor. Bu kalıpların en dikkat çekici olanlarından biri ise “iyi Müslüman” ve “kötü Müslüman” ayrımı.
Siyaset bilimci Mahmood Mamdani’nin popülerleştirdiği bu kavram, Batı toplumlarının Müslümanları genellikle iki kategori üzerinden değerlendirme eğilimini ifade ediyor. Bir tarafta topluma uyum sağlamış, tehdit oluşturmayan, seküler değerlerle uyumlu görülen “iyi Müslüman” yer alırken; diğer tarafta radikalleşmeyle, şiddetle veya kültürel uyumsuzlukla ilişkilendirilen “kötü Müslüman” bulunuyor. Avrupa dizilerindeki Müslüman temsillerine bakıldığında, bu ayrımın yalnızca siyasal söylemlerde değil, popüler kültürde de etkisini sürdürdüğü görülüyor.
Bir Güvenlik Tehdidi Olarak “Kötü Müslüman”
11 Eylül saldırılarının ardından Batı medyasında Müslümanların temsili büyük ölçüde güvenlik eksenli bir çerçeveye oturdu. Bu dönemde televizyon dizileri de istisna değildi. Özellikle suç, istihbarat ve politik gerilim türlerinde Müslüman karakterler sıklıkla terörizm, radikalleşme veya güvenlik tehdidi temalarıyla ilişkilendirildi.
Bu temsil biçiminde Müslüman karakterlerin bireysel hikâyeleri çoğu zaman geri planda kalırken, kimlikleri güvenlik meselesinin bir parçası olarak öne çıkarıldı. Müslüman olmak, karakterin mesleğinden, aile hayatından veya kişisel özelliklerinden daha belirleyici bir unsur hâline geldi. Böylece Müslüman karakterler, sıradan vatandaşlar olmaktan çok devletin izlediği, sorguladığı veya mücadele ettiği figürler olarak kurgulandı.
BBC yapımı Bodyguard gibi diziler bu eğilimin güncel örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir. Dizide Müslüman karakterler farklı şekillerde temsil edilse de hikâyenin merkezinde yine radikalleşme, terör tehdidi ve güvenlik politikaları yer alır. Benzer biçimde, küresel ölçekte büyük etki yaratan Homeland gibi yapımlar da uzun yıllar boyunca Müslüman coğrafyaları ve Müslüman karakterleri güvenlik tehdidi ekseninde tasvir etmekle eleştirildi.
Dizinin Berlin’de gerçekleştirilen çekimlerinde bu eleştirileri görünür kılan dikkat çekici bir olay yaşandı. Yapım ekibi, film setinin Lübnan’daki bir mülteci kampına benzemesi için grafiti sanatçıları Heba Amin, Caram Kapp ve Stone’dan duvarlara Arapça yazılar püskürtmelerini istedi. Yapımcılar yazıların içeriğini sorgulamazken, sanatçılar duvarlara eleştirel mesajlar yerleştirdi. Bir duvarda “Homeland ırkçıdır” yazarken, diğerlerinde “Homeland bir şakadır ve biz gülmedik” ve “Homeland bir dizi değildir” ifadeleri yer aldı. Bu olay, dizinin Müslüman dünyayı nasıl temsil ettiğine yönelik eleştirilerin sembolik örneklerinden biri olarak hafızalarda kaldı.
Dizinin set tasarımını protesto eden sanatçılardan Heba Amin, Washington Post’a yaptığı açıklamada, bu tür stereotipleştirici temsillerin tehlikeli olduğunu ve bölgeye ilişkin algıları şekillendirdiğini belirtti. Amin’e göre söz konusu temsiller yalnızca izleyicilerin bakışını etkilemekle kalmıyor, aynı zamanda dış politika tartışmaları üzerinde de dolaylı sonuçlar doğurabiliyor.
Elbette bu yapımların tamamını tek boyutlu propaganda araçları olarak değerlendirmek doğru olmaz.
Ancak burada dikkat çekici olan, Müslüman karakterlerin hangi bağlamlarda görünür olduğu. Bir doktorun, öğretmenin veya komşunun Müslüman olması çoğu zaman hikâyenin merkezine yerleşmezken; radikalleşme veya terörizm söz konusu olduğunda Müslüman kimliği belirleyici bir unsur hâline geliyor. Bu durum, izleyicinin zihninde Müslümanlığı sıradan bir toplumsal kimlikten ziyade sürekli açıklanması gereken bir kategoriye dönüştürüyor.
Son yıllarda Avrupa yapımları bu temsil biçiminden kısmen uzaklaşmaya çalışsa da güvenlik eksenli bakış açısının tamamen ortadan kalktığını söylemek güç. Bunun yerine ekranlarda yeni bir figür öne çıkmaya başladı: “İyi Müslüman.”
“İyi Müslüman” Kimdir?
Müslümanların yalnızca güvenlik tehdidi olarak temsil edildiği dönem kısmen geride kalmış olsa da bu durum daha özgür ve çoğulcu bir temsil anlayışının tamamen yerleştiği anlamına gelmiyor. Son yıllarda birçok Avrupa dizisinde ortaya çıkan yeni eğilim, Müslüman karakterlerin kabul görebilmek için belirli koşulları yerine getirmesi gerektiği fikrine dayanıyor. Bu noktada karşımıza “iyi Müslüman” figürü çıkıyor.
Bu karakter genellikle eğitimli, başarılı, topluma entegre olmuş ve liberal değerlerle uyumlu rollerde kurgulanıyor. Dinî kimlikleri var ancak bu kimlik çoğunluk toplumunu rahatsız etmeyecek ölçüde görünür. Çoğu zaman radikalizmle arasına açık bir mesafe koyan ve bazen kendi topluluğundaki sorunları eleştiren, hatta bu sorunlarla çatışan bir konuma yerleştiriliyorlar. Böylece karakter yalnızca bireysel özellikleriyle değil, aynı zamanda “Müslümanlığın kabul edilebilir biçimini” temsil etmesiyle de öne çıkıyor.
Bu durumun dikkat çekici örneklerinden biri İspanyol dizisi Elite’teki Nadia Shanaa karakteridir. Nadia, çalışkanlığı, akademik başarısı ve disiplinli yaşamıyla dizinin en başarılı gençlerinden biri olarak sunulur. İlk bakışta bu temsil, Avrupa televizyonlarında sık rastlanan klişelerin ötesine geçen daha karmaşık bir Müslüman karakter izlenimi verir. Ancak karakterin hikâyesi ilerledikçe, kabul görmek için sürekli kendini kanıtlamak zorunda kaldığı ve gelişiminin büyük ölçüde ailesinin muhafazakâr değerleri ile Batılı özgürlük anlayışı arasındaki gerilim üzerinden kurgulandığı görülür.
Nadia’nın temsilinin olumlu yönleri bulunsa da dizi bu konuda eleştirilerden muaf değildir. Özellikle bazı izleyiciler ve eleştirmenler, Nadia’nın karakter gelişiminin başörtüsünü çıkarmasıyla ilişkilendirilmesini sorunlu bulmuştur. Bu eleştirilere göre dizi, Müslüman bir genç kadının özgürleşmesini ve daha çekici ya da kabul edilebilir görülmesini dinî görünürlüğünden uzaklaşmasıyla ilişkilendiren yaygın “başörtüsünü çıkarma” anlatısını yeniden üretmektedir. Ayrıca Nadia’nın karşılaştığı İslamofobik tutumların çoğu zaman ciddi sonuçlar doğurmaması da eleştirilen unsurlar arasındadır.
Bu nedenle Nadia’nın hikâyesi, Avrupa dizilerindeki Müslüman temsiline ilişkin daha geniş bir tartışmayı yansıtır. Karakter klişe bir figür olmaktan uzak olsa da, kabul görmesinin ve bireysel özgürlüğünün belirli kültürel tercihlerden uzaklaşmasıyla ilişkilendirilmesi dikkat çekicidir. Bu da şu soruyu gündeme getirir: Bir Müslüman karakterin özgür, modern veya başarılı olarak sunulabilmesi için dini kimliğinden ya da görünür dinî pratiklerinden uzaklaşması mı gerekir?
Birey Olmakla Temsilci Olmak Arasındaki Çizgi
Benzer ama daha pozitif olarak görülebilecek bir tartışma, Norveç yapımı Skam dizisindeki Sana Bakkoush karakteri üzerinden de yürütülebilir. Sana, Avrupa televizyon tarihinin en önemli Müslüman karakterlerinden biri olarak kabul edilir. İnançlıdır, başörtülüdür ve dinini hayatının önemli bir parçası olarak yaşar. Ancak aynı zamanda mizah anlayışı olan, arkadaşlık ilişkileri kuran, hata yapan ve çelişkiler yaşayan sıradan bir gençtir. Bu yönüyle Sana, Müslüman kadınların tek boyutlu temsiline karşı önemli bir alternatif sunar.
Bununla birlikte Sana’nın hikâyesi de tamamen temsil sorunlarından bağımsız değildir. Dizide karakter sıklıkla İslam’ı açıklama, yanlış anlamaları düzeltme ve çevresindeki insanlara Müslümanlığı anlatma rolünü üstlenir. Bu durum, birçok Müslüman izleyicinin günlük hayatta deneyimlediği bir yükü yansıtsa da karakteri zaman zaman bir bireyden çok bir temsilci konumuna yerleştirir. Sana yalnızca Sana değildir; aynı zamanda İslam hakkında merak edilen sorulara cevap vermesi beklenen kişidir.
Bu örnekler, Avrupa dizilerindeki Müslüman temsillerinin geçirdiği dönüşümü göstermesi bakımından da önemlidir. Günümüzde Müslüman karakterler artık yalnızca tehdit figürleri olarak sunulmuyor. Ancak onların kabul edilme biçimleri hâlâ belirli normlara bağlı görünüyor.
Çeşitlilik mi, Koşullu Kabul mü?
Bu tartışmanın dikkat çekici bir diğer örneği ise İngiliz yapımı We Are Lady Parts dizisi. Dizi, tamamı Müslüman kadınlardan oluşan bir punk müzik grubunun hikâyesini anlatır. İlk bakışta alışılmış Müslüman temsillerinden oldukça farklı bir tablo sunar. Karakterler ne radikalleşme hikâyelerinin merkezindedir ne de sürekli entegrasyon sorunlarıyla tanımlanırlar. Aksine müzikle uğraşan, kariyer planları yapan, arkadaşlık ilişkileri kuran, âşık olan ve gündelik hayatın sıradan meseleleriyle ilgilenen genç kadınlar olarak karşımıza çıkarlar.
Dizinin en dikkat çekici yönlerinden biri, Müslüman kadınları tek tip bir grup olarak sunmamasıdır. Karakterlerin dindarlık düzeyleri, yaşam tarzları, hayalleri ve dünya görüşleri birbirinden farklıdır. Başörtülü karakterler olduğu gibi olmayanlar da vardır; geleneksel aile ilişkileri yaşayanlar olduğu gibi daha bağımsız bir yaşam sürenler de bulunur. Böylece Müslümanlık, karakterlerin tüm kişiliklerini belirleyen tek unsur olmaktan çıkar ve onların çok katmanlı kimliklerinden yalnızca biri hâline gelir.
Bu yaklaşım, Avrupa ekranlarında uzun yıllar baskın olan temsil biçimlerinden önemli ölçüde ayrılır. Çünkü geçmişte Müslüman karakterler çoğu zaman ya açıklanması gereken bir kültürel farklılığın taşıyıcısı ya da çözülmesi gereken bir toplumsal sorunun parçası olarak ele alınıyordu. We Are Lady Parts ise Müslüman karakterleri öncelikle insan olarak görmeye çalışır. İzleyici, karakterleri yalnızca Müslüman oldukları için değil; komik, yetenekli, başarısız, hırslı veya kırılgan oldukları için tanır.
Bununla birlikte dizinin güçlü yanı, Müslüman karakterlerin hikâyelerini çoğunluk toplumuna kendilerini açıklamak zorunda kalmadan anlatabilmesidir. Dizi boyunca karakterler sık sık ayrımcılıkla veya önyargılarla karşılaşsalar da anlatının merkezinde bu önyargılar değil, onların kendi hayatları yer alır. Böylece Müslümanlık bir sorun alanı olmaktan çıkarak sıradan bir toplumsal gerçeklik olarak görünür hâle gelir.
Bu durum, Avrupa dizilerindeki temsil tartışmalarında önemli bir kırılmaya işaret ediyor. Çünkü gerçek çoğulculuk, yalnızca olumlu karakterler üretmekle sağlanamaz. Bir topluluğun üyeleri ancak kahraman, başarısız, komik, sinir bozucu, güçlü veya zayıf olabilme özgürlüğüne sahip olduklarında gerçekten eşit biçimde temsil edilmiş sayılabilirler. Başka bir ifadeyle, Müslüman karakterlerin sürekli örnek vatandaşlar veya kusursuz rol modeller olarak sunulmaları da bir temsil sınırı oluşturabilir.
Bugün Avrupa dizilerinde gözlenen değişim hem umut verici hem de dikkatle değerlendirilmesi gereken bir süreç. Müslüman karakterler artık daha görünür ve daha çeşitli olsalar da bu çeşitliliğin kalıcı bir dönüşüme dönüşüp dönüşmeyeceği henüz net değil. Yine de son yıllarda ortaya çıkan bazı yapımlar, Müslümanları “iyi” ve “kötü” kategorilerine sıkıştıran anlayışın ötesine geçmenin mümkün olduğunu gösteriyor.
Bu içerik 353. Sayıda yayımlanmıştır
