Ukrayna’da Barışın Yeni Denklemi: Barışı Müzakere Eden İsim İstihbaratın da Başına Geçti
Ukrayna’nın Rusya’yla yürüttüğü müzakerelerin başındaki Rüstem Umerov artık ülkenin dış istihbaratını da yönetiyor. Zelenski’nin diplomasi, istihbarat ve savunmayı giderek aynı karar zincirinde toplaması Kiev’e hız kazandırabilir. Ama bu yeni yapı, savaşın yönetiminden demokratik denetime ve Avrupa’nın olası barıştaki rolüne kadar yeni sorular doğuruyor.
Ukrayna’nın barış masasındaki baş ismi artık dış istihbaratın başında. Rüstem Umerov, 3 Ağustos’ta Ulusal Güvenlik ve Savunma Konseyi Sekreterliğinden alınarak Dış İstihbarat Servisi’nin başına getirildi. Üstelik yeni koltuğuna otururken Rusya’yla yürütülen görüşme dosyasını eski odasında bırakmadı. Barış müzakerelerini yönetmeyi sürdürecek.
Bir elinde ateşkes taslakları, diğerinde karşı tarafın gerçek niyetini anlamaya çalışan istihbarat raporları… Bu, Kiev’de alışıldık bir görev değişikliğinden daha fazlası. Zira atama, savunma bakanının gönderildiği, ordunun başındaki ismin değiştirildiği ve binlerce Ukraynalının sokaklarda açıklama istediği geniş bir kadro hareketinin ardından geldi. Peki Zelenski diplomasiyi daha hızlı işleyen bir güvenlik düzenine mi bağlıyor? Yoksa Kiev’de koltukların değiştiği, isimlerin ise büyük ölçüde yerinde kaldığı dar bir yönetim çevresi mi oluşuyor?
Rus birlikleri 1.200 kilometrelik cephe hattında geniş bir yarılma yaratamasa da Donetsk’te ağır ve yavaş ilerliyor, Kostiantynivka ile Kramatorsk çevresindeki baskıyı artırıyor. Moskova hava saldırılarını sıklaştırırken Kiev kışa ve büyüyen hava savunma açığına hazırlanıyor.
Zelenski’ye göre 2026’nın ilk yarısında ortaklardan gelen hava savunma füzeleri geçen yılın üçte birine geriledi. 5 Ağustos gecesi atılan 24 balistik füzenin hiçbiri durdurulamadı. Kiev ise 11 Ağustos’ta Washington’a yeni barış önerileri iletti.
Zelenski Neden Umerov’u Seçti?
Umerov’un kariyeri, aslında onun neden farklı görevler arasında dolaşabildiğini bir ölçüde açıklıyor. Kırım Tatarı bir ailenin çocuğu olarak ailesinin sürgünde yaşadığı Özbekistan’da doğdu. Milletvekilliği yaptı, Devlet Varlık Fonu’nu yönetti, 2023 ile 2025 arasında savunma bakanı olarak görev yaptı. Ardından güvenlik konseyinin başına geçti. Rusya’yla ilk müzakere tecrübesi ise 2022’ye kadar uzanıyor.
ABD’de, Avrupa’da, Körfez ülkelerinde ve Türkiye’de geniş bir temas ağı var. Savunma sanayisini, esir takaslarını, güvenlik garantilerini ve siyasi pazarlığı aynı dosyanın parçaları olarak okuyabiliyor. Kiev yönetimi açısından Umerov’u değerli kılan özellik de aslında burada. O, tek bir kurumun diliyle konuşan klasik bir bürokrat profiline pek uymuyor.
Zelenski atamayı büyükelçilere hitap ederken duyurdu. Umerov’un savunma ile diplomasinin kesiştiği alanlara, ABD ve diğer ortaklarla yürütülen görüşmelere, savaşın sona erdirilmesine ve Ukrayna’nın savunma teknolojisi anlaşmalarına yoğunlaşacağını söyledi. Başka bir ifadeyle Umerov’dan sıradan bir istihbarat yöneticiliği beklenmiyor. Ondan cepheyi, dış ortakları ve müzakere masasını birbirine bağlaması isteniyor.
Bu tercih kâğıt üzerinde mantıklı görünüyor. Ukrayna Dış İstihbarat Servisi zaten siyasi, ekonomik, askerî, teknik ve siber alanlarda bilgi topluyor, dış tehditleri inceliyor ve yabancı servislerle çalışıyor. Servis başkanı doğrudan devlet başkanına rapor veriyor. Dolayısıyla Umerov, Rusya’nın sahadaki hazırlıklarıyla Washington’dan ya da Ankara’dan gelen siyasi mesajları aynı merkezde değerlendirebilecek.
Ayrıca Umerov, Ukrayna’nın savaşta denenmiş savunma teknolojilerini ortak ülkelere taşıyan Drone Deals programını da yürütecek. Dokuz ülkeyle anlaşma tamamlandı, 15 ülkeyle görüşmeler devam ediyor. Böylece barış görüşmelerini yöneten isim, savaşın finansmanı ve savunma ihracatı üzerinde de söz sahibi oluyor. Görevin genişliği, Zelenski’nin Umerov’a sıradan bir servis başkanından çok daha kapsamlı bir rol verdiğini gösteriyor.
Güç Birkaç İsmin Etrafında mı Toplanıyor?
Geniş bir temas ağı kurmak ile istihbarat teşkilatı yönetmek farklı beceriler gerektiriyor. Umerov kariyer istihbaratçısı olarak yetişmedi. İnsan istihbaratı ağları, karşı istihbarat riskleri ve kurumsal analiz yönetimi konusunda bilinen bir sicili yok.
Ukrayna’daki eleştiriler de bu noktada yoğunlaşıyor. Holos milletvekili ve parlamentonun Ulusal Güvenlik, Savunma ve İstihbarat Komitesi üyesi Solomiia Bobrovska, atamayı servis açısından bir “felaket” olarak niteledi. Komiteden Roman Kostenko, Dış İstihbarat Servisi’ni “Ukrayna’nın CIA’i” olarak tanımlayarak görevin taşıdığı uzmanlık ağırlığına dikkat çekti. Siyaset bilimci İhor Reiterovych ise Zelenski’nin personel politikasını, parçaların yer değiştirdiği fakat tahtanın değişmediği 15’lik bir yapboza benzetti.
Üstelik Umerov’un yeni koltuğu, Kiev’deki büyük yer değişiminin tam ortasında duruyor. Eski askerî istihbarat şefi Kirilo Budanov devlet başkanlığı ofisinin başına geçti. İhor Klimenko, İçişleri Bakanlığı’ndan güvenlik konseyine taşındı. Umerov ise savunmadan güvenlik konseyine, oradan da dış istihbarata uzanan yeni bir görev aldı. Koltuklar değişiyor. Ancak karar çevresi pek genişlemiyor.
Savunma Bakanı Mihaylo Fedorov’un temmuz ortasında yeterli açıklama yapılmadan görevden alınması binlerce kişiyi Kiev sokaklarına çıkardı. Ardından Silahlı Kuvvetler Başkomutanı Oleksandr Sırski gönderildi. Protestocuların itirazı birkaç isme duyulan sevgiyi aşıyordu. Savaşın nasıl yönetildiğini, kararların neden alındığını ve başarısızlığın hesabını kimin vereceğini bilmek istiyorlardı.
Dış İstihbarat Servisi’nin resmî denetim yolları hâlâ mevcut. Servis başkanı Cumhurbaşkanına rapor veriyor. Parlamentodaki ilgili komite, ombudsman ve Sayıştay gözetim yetkisi taşıyor. Buna rağmen aynı siyasi çevrenin kurumlar üzerindeki ağırlığı artıyor. Savaş gerekçesiyle bilgiler kapalı tutuldukça Ukrayna toplumu, kararların doğruluğunu çoğu zaman sonuçlar ortaya çıktıktan sonra tartışabiliyor.
Bir Müzakereci Aynı Zamanda İstihbaratçı Olabilir mi?
Diplomasi ile istihbarat savaş sırasında zaten birbirine yaklaşır. Müzakereci karşı tarafın ne söylediğini kayda geçirir. İstihbaratçı ise hangi cümlenin zaman kazanmak için kurulduğunu, hangi önerinin sahadaki hazırlıklarla uyuştuğunu ve karşı heyetin gerçekte ne kadar yetkili olduğunu anlamaya çalışır.
Olası bir ateşkes, birkaç liderin el sıkışmasıyla işlemeyecek kadar karmaşık. Birlikler nerede duracak? İnsansız hava araçları nasıl izlenecek? Bir saldırının ateşkes ihlali sayılması için hangi kanıt aranacak? Esir listelerini kim doğrulayacak? Umerov’un yeni görevi, bu soruların siyasi ve istihbari cevaplarını aynı masada toplama imkânı veriyor.
Ancak hız her zaman doğru karar getirmez. İstihbarat servisleri bilinmeyeni ortadan kaldırmaz, ihtimalleri sıralar. Üretilen bir değerlendirme kesin bilgi kabul edildiğinde hata doğrudan müzakere tutumuna taşınabilir. Dahası, istihbarat dünyası risk, aldatma ve kuşku üzerinden çalışırken diplomasi kimi zaman geri adım alanı açmayı, belirsiz ifadeler kurmayı ve kamuoyuna hemen açıklanamayacak ara formüller üretmeyi gerektirir. Umerov’un iki görevi Kiev’e hız kazandırırken barış görüşmelerini güvenlik aygıtının dar bakışına hapsedebilir. Her teklifi bir aldatma girişimi olarak görmesi, masayı daha kurulurken etkisiz hâle getirebilir.
Umerov bu gerilimi ilk kez yaşamayacak. 2025’in mayıs, haziran ve temmuz aylarında İstanbul’da yapılan üç tur doğrudan görüşmede Ukrayna heyetini yönetti. Taraflar biner kişilik esir takası konusunda uzlaştı ancak ateşkes, topraklar ve güvenlik garantilerindeki ayrılıkları aşamadı. Heyetlerde diplomasi ve istihbarat temsilcilerinin yan yana oturması da bugünkü tercihin erken işaretiydi.
Avrupa Yeni Barış Düzeninin Neresinde?
Umerov’un yeni görevindeki en büyük dış politika dosyası Avrupa olacak. Washington müzakere sürecinde öne çıksa da olası anlaşmanın askerî, mali ve kurumsal yükünü büyük ölçüde Avrupa ülkeleri taşıyacak. Ocak 2026 tarihli Paris Bildirisi, ateşkes yürürlüğe girdikten sonra devreye girecek siyasi ve hukuki bağlayıcılığa sahip bir güvenlik garantileri sistemi kurulmasını öngörüyor. Plan, ABD öncülüğünde sürekli ateşkes denetimini, Ukrayna ordusuna uzun vadeli desteği ve Avrupa öncülüğünde çok uluslu bir gücü içeriyor.
Ateşkes ihlalini kimin gerçekleştirdiği, Rus birliklerinin yeniden yığınak yapıp yapmadığı ya da çok uluslu gücün ne zaman devreye gireceği siyasi açıklamalarla belirlenemez. Umerov artık hem bu bilgiyi üreten kuruma hem de bilgi üzerinden pazarlık yapan heyete başkanlık ediyor.
Birleşik Krallık ile Fransa çok uluslu gücün öncülüğünü yürütürken; Avrupa Birliği mali destek, savunma sanayisi ve üyelik sürecini yönetiyor. Avrupa’yla savunma iş birliğinin bir başka ayağını FREYJA oluşturuyor. Ukrayna’nın dokuz Avrupa ülkesi ve on iki üreticiyle geliştirdiği bu balistik füze savunma projesi, Drone Deals’den ayrı olarak yürütülüyor. Moskova’nın Rusya’yı dışarıda bırakan güvenlik garantilerini kabul etmeyeceğini açıklaması ise Avrupa merkezli düzenin barış anlaşmasına nasıl yerleştirileceğini zorlaştırıyor.
Ukrayna içindeki demokratik tartışma Avrupa açısından da önem taşıyor. Güvenlik garantileri uzun yıllar sürecek askerî yardım, istihbarat paylaşımı ve kamu kaynağı gerektirecek. Avrupa hükümetleri bu yükü kendi parlamentolarına ve toplumlarına açıklamak zorunda. Kiev’de kararların nasıl alındığı belirsizleşirse askerî güven kadar siyasi güven de zarar görebilir.
Ukrayna’nın Yeni Savaş ve Barış Mimarisi
4 Ağustos’ta yapılan güvenlik toplantısı yeni düzenin ilk görüntüsünü verdi. Zelenski’ye müzakere süreci hakkında Budanov, Umerov, David Arakhamia ve Sergiy Kyslytsya ayrı ayrı bilgi sundu. Kiev, Amerikan temsilcileriyle her gün temas kuruyor ve ağustos ayında diplomatik hareketliliğin artmasını bekliyor.
Ortaya çıkan yapı klasik bir barış heyeti değil. Cephedeki bilgi, dış istihbarat, savunma üretimi, ortak ülkelerle yürütülen pazarlık ve kamu diplomasisi tek bir karar zincirinde birleşiyor. Yani, Zelenski savaş kabinesini dağıtıp barış hükümeti kurmuyor. Savaşı sürdürürken müzakere edebilecek, müzakere ederken de yeni saldırılara hazırlanabilecek daha sıkı bir yönetim merkezi oluşturuyor.
Bu model işe yararsa Ukrayna masaya daha hızlı, hazırlıklı ve tutarlı oturabilir. İşler ters gittiğinde ise sorumluluğun hangi kurumda başlayıp nerede bittiğini anlamak zorlaşır. Dışişleri Bakanlığının etkisi, parlamentonun denetimi ve toplumun ne ölçüde bilgilendirileceği bu yüzden oldukça önemli. Kişilere duyulan güven kurumların önüne geçerse sistem birkaç güçlü ismin başarısına bağımlı kalır.
Umerov artık karşı tarafın sözünü dinleyen bir müzakereciden daha geniş yetkilere sahip durumda. O sözün arkasındaki niyeti araştıran servisi de yönetiyor. Taşıdığı dosya daha kalın, bildikleri daha fazla ve Zelenski’ye erişimi daha doğrudan olacak.
Barış masası kurulursa Umerov iki Ukrayna’yı birlikte temsil edecek. Biri savaşı sona erdirmek isteyen ülke. Diğeri masadaki her cümlenin arkasında yeni bir saldırı ihtimali arayan savaş devleti. Avrupa ise güvence altına alacağı barışın hazırlanışında söz sahibi olmak isteyecek. Zelenski’nin kurduğu merkezin kaderini, bu iki Ukrayna arasında kurulacak denge ve Avrupa’nın bu dengeye ne ölçüde ortak olabileceği belirleyecek.
