Türk Dizileri Dünyada Neden Bu Kadar Popüler?

Türkiye’de üretilen dizilerin popülerliği uzunca bir süredir coğrafi sınırları aşıp ulusaşırı bir üne kavuşmuş durumda. Türk dizileri, dünyada en çok tercih edilen dizilerden ve dünya pazarındaki yerleri ise oldukça geniş. Sektörel olarak, başarı ivmesinin sürekli yükselişte olduğu bu üretim sahasında, birçok farklı ülkeden izleyicinin tercihi Türk dizilerinden yana oluyor. Peki bu başarının arkasında hangi dinamikler var?

Çeşitli Boyutlarıyla Küresel Dizi Sektörü

Dünya genelinde dizi sektörünün ve oluşturduğu pazarın çok çeşitli dinamikleri var ve bu dinamikler etkin yönetildiği sürece kârlı bir alan olmaya devam ediyor. Ülke ekonomileri için bir getiri unsuru olan dizilerin, hem ulusal hem de uluslararası değişim değeri, son dönemde olağanüstü rakamlara ulaştı. Bundan hareketle ekonominin olduğu kadar politik alanın dikkatleri de dizilere doğru yönelim gösterdi.

Dizilerin konu edindiği sosyolojik görünümler, dünya pazarındaki yolculuk nezdinde bilinirlik kazanıyor. Bu açıdan bakıldığında dizileri, hem sektörel bir gücün hem de millî bir meselenin uzantısı olarak ele almak da mümkün. Ulusal gücün ulusaşırı temsilinde, kültürel üretimlerden biri olan dizilerin dünya pazarındaki yolculuğunu “aracılanmış mevcudiyet” olarak nitelendirebiliriz.

Dizi sektörünün boyutları arasında, en çok vurgulanan husus “yumuşak güç” (soft power) kavramı. Kültürel etki alanının, diziler aracılığıyla oluşturulması ve yayılım göstermesi hedefi çoğu zaman iyi bir kültürel diplomasi inşası olarak düşünülebilir. İletişim çalışmalarının da gösterdiği üzere, kültürel kodlar, görsel-işitsel bir program türü olan diziler aracılığıyla yayılım gösterir. Burada mühim olan, hangi kültürel kodların dolaşıma nasıl sokulduğu sorusudur.

Tam da bu minvalde yapılan araştırmalardan, Miriam Berg’in gerçekleştirmiş olduğu çalışmalara bakmak faydalı olacaktır. Berg özellikle Türk dizilerinin dünya çapındaki popülerliğini betimleyen kapsayıcı çalışmalar sunmaktadır.

Türk dizilerinin dünya çapındaki bilinirliği, tanınmış prodüksiyonlar olması ve tercih edilmesi, kültürel diplomaside kilometre taşı işlevi olarak görür. Türk dizilerinin, dünya dizi pazarında ilk üç sırada yer alması şüphesiz büyük bir başarıdır. Orta Doğu, Balkanlar, Latin Amerika ve Afrika ülkelerinde Türk dizilerinin çok revaçta olduğu bilinmektedir. Gümüş (Kanal D, 2005) adlı dizi ile başlayan yolculuk, bugün çok sayıda dizi ve sayısı 200’e yaklaşan ülke sathında, milyara yaklaşan izleyici kitlesi, ihracat geliri tablosu ile çok geniş hacimli bir etkinlik alanı oluşturmaktadır.

Peki Türk dizileri bu coğrafyalarda neden bu kadar popüler? Birçok rakip ülke ya da rakip üretim ağına rağmen, Türk dizileri neden bu kadar tercih ediliyor ve ihracat rekorları kırıyor?

Türk Dizilerinin Ana Temaları, Marazlı Karakterler ve Güç Çatışmaları

Türk dizilerinin genel yapısı itibariyle bu soruyu şöyle cevaplandırmak isabetli olacaktır: Türk dizilerinde ulusaşırı çapta elde edilen başarıda, görsel-işitsel üretim tekniğine hâkim olmanın ve hikâye anlatmadaki ustalığın etkisinin büyük oranda belirleyici olduğu bilinmektedir. Türk dizilerindeki hikâyelerin ve oluşturulan duygu evreninin evrensel izdüşümünün olması, anahtar unsurlardandır.

Dijital sinemanın olanaklarını etkin biçimde kullanan Türk yapım şirketleri, Türk dizilerini görsel şova dönüştürüp izleyicide bir cazibe oluşturmaktadır. Dolayısıyla izleyici, kendi rızasıyla bu cazibe alanının birer takipçisi olur ve zamanla, anlatılan uzun soluklu hikâyenin birer katılımcısı konumuna dönüşür. Sosyal medyanın birleştirici gücü de devreye girerek oluşturulan dizi evreninde, içerik tüketicisi ile üreticisi etkileşime geçerek katmerli bir takipçilik başlar.

Bu iç içe geçmişlik, dinamik üretim modeline de olanak sağlar. “Beğeni”lenin devamı, “beğenilmeyen”in terki şeklinde akış sağlanır. Başka bir açıdan bakmak gerekirse; geleneksel izleyiciliğin beklentisinin haz temelli olduğu iddia edilmekte olup; günümüz yayın mecralarının eğiliminde haz, hız ile birlikte inşa edilir. Hikâye akışının ve izleme ediminin kendisi hız gerektiren bir edim haline getirilmişken; hikâyenin, takibi zorlaştıracak kadar hızlı akışı, değişimi Türk dizilerinin belirgin bir özelliği olarak öne çıkarır.

Türk dizilerinde tercih edilen temalar, genelde marazlı karakterler ve güç çatışmalı yapılar üzerinden konumlandırılır. Marazlı karakterlerin toksik ilişkileri, dizilerde tercih edilen hikâye geliştirme tekniklerindendir. Güçlü bir unsur olarak aile temasının, güçlü duygular olarak aşk, nefret ve intikam gibi duyguların çoğunlukla tercih edilmesi, Türk dizileriyle ilgili karakteristik özelliklerdir.

Dizilerde hikâyenin başlıca kahramanları, olağanüstü çabalarla ve türlü olaylar silsilesini aşarak rol model olur. Böylece dizilerdeki kurnaz kötücül kadın ve erkekler, izleyicide kabul görür ve bu karakterler hayranlık uyandırırlar. Toplumsal cinsiyet açısından, Türk dizileri geleneksel kodları sadece mağduriyet aracı olarak konumlandırmaya ve davranış kataloğunun her tür sorunsalla örülmüş olmasına meylederler. Görünür olanın kıymetli olduğu bu çağda, şiddetin her tür biçiminin (özellikle psikolojik türünün) estetize edilmesi, bir başka karakteristik olarak karşımıza çıkar ve zorlayıcı bir unsur olarak görülmeyi bekler.

Hakikatli Temsiller

Hazzın ve hızın bir televizyon program formatında yeniden üretilir olması, elbette prodüksiyonların en önde gelen özelliği olarak ortaya çıkar. Burada “Neyin hazzı ve neyin hızı?” sorusu, her sorumlu yayıncı için akıllarda tutulması gereken önemli sorulardır.

Bilişsel süreçlerden uzak, tamamen duygusal tepkimelerin yer aldığı hikâye evreninde, dürtüsel karakterlerin konumlandırılması ve hikâyenin bu minvalde inşası bazı soruları da akıllara getirir. Bu haz odaklı hikâyeler nasıl bir evreni temsil etmektedir? Dizilerin Türk kültürünün temsilleri olduğu kabulünden hareket edilirse, diziler temsilinde nasıl bir Türk kültürü temsil edilmektedir? İzleyici ile ürün/yapım/eser arasındaki bu bağlantıyı incelemek isteyen araştırmacıların işi bir hayli zordur.

Dünya standartlarında yönetmenler, yapımcılar ve ekiplerin varlığıyla, hayata geçirilen büyük ve verimli prodüksiyonlarla, Türk dizilerinin birçok ülkede tercih edilen bir üretim alanına dönüşmüş olması, hem sevindirici hem de üzerinde düşünülmesi gereken bir konu. Tüm mevcudiyetiyle Türk dizileri, hakikati görünür kılmanın evreni olabilir; bu büyük potansiyel bunun için de bir alan oluşturmaktadır. Diğer yandan; hayatın olumsuz görüngülerinin bu kadar yoğun olduğu bu çağda iyiyi, güzeli, doğruyu; mutluluğu, neşeyi, huzuru temsil etmenin de gerekli olduğu aşikârdır. Nice huzurlu ve hakikatli temsillere!