ABD’nin İsrail’e Desteğinin Teolojik ve Siyasi Kökleri: Hristiyan Siyonizmi Nedir?

İsrail’e verilen desteğin arkasında yalnızca devletler arası ittifaklar, askerî iş birlikleri ya da diplomatik hesaplar yok. Özellikle ABD’de İsrail’e yönelik güçlü desteğin önemli toplumsal ve dinî kaynaklarından biri de Hristiyan siyonizmi. Bu çevreler için İsrail’in kurulması, Kudüs’ün statüsü, Yahudilerin Filistin topraklarına dönüşü ya da Orta Doğu’daki savaşlar sadece güncel siyasetin konusu değil; tarihin sonuna ilişkin kehanetlerin işaretleri olarak okunabiliyor.

Bu yaklaşım genel olarak “Hristiyan Siyonizmi” diye adlandırılıyor. Kavram, Yahudilerin Filistin’e dönüşünü, İsrail devletini veya İsrail’in belirli toprak iddialarını İncil’deki vaatlerle ilişkilendiren Hristiyan hareketleri kapsıyor. Ancak Hristiyan siyonizmi bütün Hristiyanları, bütün evanjelikleri ya da İsrail’i destekleyen herkesi ifade etmiyor. Tarihsel olarak Protestan restorasyonculuğundan doğan bu düşünce, bugün özellikle ABD’deki evanjelik ve fundamentalist çevrelerde etkili. Buna rağmen hareket yalnızca Amerika’ya veya kıyametçi teolojiye indirgenemeyecek kadar eski ve çeşitli bir geçmişe sahip.

Hristiyan Siyonist İdeolojinin Temeli: Yahudilerin “Dönüşü” Fikri Nereden Geldi?

Hristiyan siyonizminin kökleri, modern İsrail devletinden ve siyasî Yahudi siyonizminden daha eskiye uzanır.  “Restorasyonculuk” olarak adlandırılan bu çizgi, Yahudilerin Filistin’de güvenli bir yurda dönmesini savunan erken modern Protestan fikirlerden doğdu. Paul Freston’a göre restorasyonculuk, 17. yüzyılın başlarında İngiltere’de azınlık durumundaki bazı Püriten çevrelerde belirgin bir harekete dönüştü; siyasî Yahudi siyonizmi ise ancak 19. yüzyılın sonlarında örgütlü bir biçim aldı.

Bu çevreler İncil’deki kehanetleri harfiyen yorumluyor ve Yahudilerin tarihin ilahi iradeye göre akışında özel bir rol oynamayı sürdürdüğüne inanıyordu. Ancak bu rol, yalnızca Filistin’e dönüşle sınırlı değildi. 17. ve 18. yüzyıllardaki restorasyoncu düşüncenin baskın biçiminde, Yahudilerin önce Hristiyanlığa dönmesi, ardından Filistin’e dönmesi bekleniyordu. 19. yüzyılda ise bu sıra tersine çevrildi: Yahudilerin dönüşünün ihtidadan önce gerçekleşebileceği fikri yaygınlaştı. Bu değişim, daha önce dinî beklenti düzeyinde kalan düşüncenin somut siyasî girişimlere dönüşmesini mümkün kıldı.

Restorasyonculuk, Yahudilerin tarihsel olarak ilişkilendirildikleri Filistin’e dönmesini savunur; ancak erken dönem restorasyoncuların hedefi her zaman bağımsız bir Yahudi devleti değildi. Freston’un vurguladığı gibi, başlangıçta mesele daha çok Yahudiler için Filistin’de güvenli bir “yurt” fikriydi; modern anlamda devlet ve sınır tartışmaları daha sonraki dönemlerde öne çıktı.

19. yüzyılda Britanya’nın deniz gücünün yükselmesi ve Osmanlı İmparatorluğu’nun zayıflaması, Yahudilerin Filistin’e dönüşünü destekleyen dinî tahayyülleri daha doğrudan siyasî projelere bağladı. Freston, bu jeopolitik koşullar altında restorasyonun “şimdi” desteklenebileceği düşüncesinin güçlendiğini ve bunun daha faal, siyasî olarak müdahaleci bir Hristiyan siyonizmi yarattığını belirtir. Yaakov Ariel de Lord Shaftesbury’nin 1840’ta Britanya diplomasisini Filistin’de “Yahudiler için bir yurt” kurulması için harekete geçmeye çağırmasını, bu dinî beklentinin diplomatik dile çevrilmesinin erken örneklerinden biri olarak gösterir.

İngiliz siyasetçi Lord Ashley Cooper 1840’ta Britanya’nın Filistin’de bir Yahudi devleti kurulmasını desteklemesi için çağrıda bulundu. ABD’de ise evanjelik yazar William Blackstone 1891’de dönemin başkanına sunduğu dilekçeyle Yahudilerin Filistin’e dönüşü için uluslararası girişim başlatılmasını istedi. Bu girişimler, Theodor Herzl’in siyasî siyonizmi örgütlemesinden hemen önce veya onunla aynı dönemde ortaya çıkmıştı. Başka bir deyişle, Yahudi devletinin kurulması fikri yalnızca Yahudi milliyetçiliği içinde değil, bazı Protestan çevrelerde de güçlü biçimde savunuluyordu.

Bu tarihsel arka plan önemli. Çünkü Hristiyan siyonizmi, basitçe “Hristiyanların Yahudilere sempati duyması” anlamına gelmiyor. Hareketin bazı biçimlerinde Yahudilerin Filistin’e dönüşü, Hristiyanlığın kendi kıyamet senaryosunda oynadığı rol nedeniyle destekleniyor. Dolayısıyla bu ilişki, siyasî dayanışma kadar teolojik beklentilere de dayanıyor.

Kıyamet, Vaat Edilmiş Topraklar ve İsrail

Hristiyan siyonizminin en görünür ve siyaseten etkili çağdaş biçimlerinden biri, özellikle ABD’deki bazı evanjelik çevrelerde yaygın olan premilenyal dispensasyonalizm adlı teolojik yorumdan beslenir. Bu yaklaşım, dünya tarihini Tanrı’nın “kurtuluş planı“ içinde birbirini izleyen dönemler olarak görür; insanlığın ise Mesih’in dönüşü ve bin yıl hüküm süreceği dönemle ilişkilendirilen son aşamalara ilerlediğini savunur.

Yeni Ahit’i yorumlamak için kullanılan dispensasyonalist yorumun temel ilkelerinden biri, İsrail ile Kilise arasında kalıcı bir ayrım yapmasıdır. Bu anlayışa göre Tanrı’nın Eski Ahit’te İsrail’e verdiği ahitler ve vaatler, Hristiyan kiliseleri tarafından devralınmış ya da geçersiz kılınmış değildir; ulusal İsrail için ayrı biçimde geçerliliğini korur. Bu nedenle İbrahim’e ve soyuna ilişkin toprak vaatleri de klasik dispensasyonalist yorumlarda gelecekte tarih içinde gerçekleşmesi beklenen vaatler olarak değerlendirilir.

Bu çerçevede modern İsrail devleti, bazı Hristiyan siyonistler açısından yalnızca 20. yüzyılda kurulmuş bir ulus-devlet değil, İncil kehanetlerinin ve tanrısal vaadin tarih içindeki görünür işaretlerinden biri olarak yorumlanır. İsrail’in 1948’de kurulması, Yahudi göçleri ve 1967 sonrasında Kudüs’ün İsrail denetimine geçmesi de bu çevrelerde Mesih’in dönüşüne ilişkin kehanetlerle ilişkilendirilebilmektedir.

Dispensasyonalist anlatıda İsrail’in 1948’de kurulması, Yahudilerin farklı ülkelerden İsrail’e göç etmesi ve Kudüs’ün İsrail’in denetimine geçmesi gibi gelişmeler kehanetlerin gerçekleştiğine dair işaretler sayılabilir. Bu senaryonun sonraki aşamalarında Ortadoğu’da büyük bir çatışma yaşanacağı, İsa’nın yeniden geleceği ve bin yıllık ilahî hüküm döneminin başlayacağı düşünülür. “Armageddon” adı verilen nihai savaş fikri de bu anlatının parçasıdır.

Ancak bütün Hristiyan siyonist çevreler aynı inanç sistemine sahip değildir. Bazıları İsrail desteğini kıyamet senaryolarıyla değil, Tanrı’nın Yahudilerle yaptığı ahdin devam ettiğine inanmakla açıklar. Bazıları ise Holokost ve Avrupa’daki uzun antisemitizm tarihi nedeniyle İsrail’in güvenliğini ahlaki bir sorumluluk olarak görür. Paul Freston, Hristiyan siyonizminin kehanetçi, ahitçi, kültürel, insani, refahçı ve İslamofobik gibi farklı biçimlere sahip olduğunu vurgular. Bu nedenle hareketi tek tip, yekpare bir blok olarak görmek yanıltıcı olacağını belirtir.

Yine de -İsrail’in Orta Doğu’daki topraklarını genişletmesini İncil’den gelen bir hak olduğunu söyleyen, Amerika’nın İsrail’deki mevcut büyükelçisi Mike Huckabee gibi- en görünür Amerikan versiyonunda literal kutsal metin yorumu, kıyametçilik ve İsrail’e güçlü siyasî destek sıklıkla iç içe geçer.

Hristiyan Siyonizmi Amerika Siyasetine Nasıl Etki Ediyor?

Hristiyan Siyonizmi ABD’de yalnızca kiliselerde dolaşan bir inanç değildir. Televizyon vaizleri (televanjelistler), büyük kilise ağları, bağış kampanyaları, düşünce kuruluşları ve seçmen mobilizasyonu sayesinde siyasî alanda da etkili olmuştur. Özellikle 1970’lerden itibaren “Hristiyan sağ” grupların yükselişiyle birlikte İsrail’e güçlü destek, muhafazakâr Amerikan siyasetinin önemli başlıklarından biri hâline gelmiştir.

Jerry Falwell, Pat Robertson ve John Hagee gibi televanjelistler, İsrail’e desteği evanjelik seçmenleri siyasete katmak için kullanan öne çıkan isimler arasında yer aldı. Bu çevreler, Cumhuriyetçi Parti üzerinde etkili olurken İsrail’e yönelik eleştirileri sınırlamaya, Kudüs’ün İsrail’in başkenti olarak tanınmasını savunmaya ve İsrail’in toprak tavizlerine karşı çıkmaya çalıştı.

Falwell’in “Moral Majority” adlı hareketi ve Robertson’ın daha sonra kurduğu “Christian Coalition”, 1970’lerden itibaren muhafazakâr Protestan seçmenleri Cumhuriyetçi Parti etrafında örgütleyen başlıca yapılardan oldu; İsrail’e destek de bu siyasal dilin giderek daha görünür başlıklarından birine dönüştü. John Hagee ise 2006’da kurduğu Christians United for Israel (CUFI) aracılığıyla bu çizgiyi daha kurumsal bir lobi ve taban mobilizasyonuna dönüştürdü; örgüt, Washington’daki yıllık zirveleri, yerel kilise ağları ve Kongre üyelerine yönelik kampanyalarıyla kendisini ülkenin en büyük İsrail yanlısı Hristiyan örgütü olarak tanımlıyor. 2017’de Donald Trump yönetiminin Kudüs’ü İsrail’in başkenti olarak tanıması, Hristiyan siyonist hareketin uzun süredir dile getirdiği taleplerden biriydi.

Bununla birlikte Hristiyan siyonizmini, ABD’nin İsrail politikasının tek açıklaması olarak görmek doğru olmaz. Washington ile Tel Aviv arasındaki ilişki; Soğuk Savaş’tan bu yana şekillenen güvenlik iş birliği, askerî yardım, bölgesel ittifaklar, Amerikan Kongresindeki güç dengeleri, savunma sanayii, Amerikan Yahudi örgütleri ve başkanların daha geniş Orta Doğu hesaplarıyla birlikte anlaşılmalıdır. Hristiyan siyonist hareketin asıl ağırlığı, bu stratejik ilişkinin yerine geçmesinde değil; özellikle Cumhuriyetçi tabanda İsrail’e desteği dinî bir görev, ahlaki sadakat ve seçim bakımından önemli bir kimlik meselesi hâline getirmesinde görülür. Pew Research Center’ın 2024 yılındaki araştırmasında beyaz evanjelik Protestanlar, incelenen dinî gruplar içinde İsrail devletine en olumlu yaklaşan grup oldu; aynı araştırmada bu grubun, dinî gruplar arasında iki devletli çözüme karşı en yüksek oranı oluşturduğu da görülüyor.

Tristan Sturm, bu durumu “Yahudi-evanjelik milliyetçilik” olarak tanımlar. Sturm’a göre bazı premilenyal Amerikalı Hristiyan siyonistleri İsrail’i yalnızca dış politikadaki bir müttefik olarak görmez; İsrail’i, Yahudileri ve kutsal kabul ettikleri toprağı kendi dinî-millî kimliklerinin parçası hâline getirir. Bu bakış açısında modern İsrail ile İncil’deki İsrail doğrudan özdeşleştirilir; Batı Şeria ise çoğu zaman Filistin toprağı olarak değil, “Yahudiye ve Samiriye” olarak adlandırılır.

Hristiyan Siyonizmi Açısından Filistin ve Filistinliler: Yok Sayma

Hristiyan siyonizmi, Filistin meselesinde özellikle tartışmalı bir rol oynuyor. Bunun temel nedeni, Hristiyan siyonist yorumların Filistinlileri ve onların siyasî haklarını tamamen yok sayması. İncil merkezli toprak anlatısında bölge, çoğu zaman yaşayan halkların eşit siyasal hakları, mülkiyet ilişkileri ya da uluslararası hukuk açısından değil; kehanetlerin gerçekleşeceği kutsal coğrafya olarak ele alınıyor.

Bu yaklaşım, İsrail’in yerleşim politikalarına verilen desteği güçlendiriyor. Örneğin Hristiyan Siyonist kuruluşlardan CFOIC, Hristiyan bağışçıları Batı Şeria’daki, kuruluşun kendi diliyle “Yahudiye ve Samiriye”deki İsrail yerleşimleriyle doğrudan buluşturuyor; yerleşimlerdeki topluluk projeleri için bağış topluyor ve destekçilerini bu yerleşimleri “benimsemeye” çağırıyor. Ayrıca, İsrail’in işgal altındaki topraklardan çekilmesine karşı çıkıyor. İki devletli çözüm fikri, bu çevrelerin bir kısmı tarafından Tanrı’nın verdiği topraklardan vazgeçmek anlamına geldiği için reddediliyor.

Dahası, kıyametçi yorumlar bölgedeki savaşı çözülmesi gereken bir felaket olarak değil, kaçınılmaz hatta gerekli bir tarihsel aşama gibi görüyor. Bu durum, soykırım, sivil ölümler, zorla yerinden edilme, işgal ve eşitsizlik gibi somut meselelerin dinî bir “büyük anlatı” içinde arka plana itiyor. Filistinliler bu anlatıda çoğu zaman kendi tarihleri, hakları ve talepleri olan bir halk olarak değil, başka aktörlerin kutsal senaryosunda engel ya da figüran gibi sunuluyor.

Bu nedenle Hristiyan Siyonizmini anlamak, yalnızca ABD’deki dinî grupları tanımak açısından önemli değil. Aynı zamanda Orta Doğu’daki çatışmaların neden yalnızca sınırlar, diplomasi ve güvenlik üzerinden açıklanamayacağını da gösteriyor. İnançlar her zaman siyaseti belirlemez; fakat siyasete yön veren güçlü aktörlerin dünyayı nasıl gördüğünü, hangi kayıpları görmezden gelebildiğini ve hangi çözümleri mümkün ya da imkânsız saydığını derinden etkileyebilir.